सूत उवाच— चतुर्दशाक्षरः छन्दः श्रेष्ठतमं परिगण्यते, यत्र चन्द्रकलया सह तस्याः सहचराः सन्ति। तत्रैव रासग्रहः, स्रक्स्रा, वसुशैलाख्यं छन्दश्च तद्वत् परिगणितम्। मणिगुणसमूहात् मालिनी छन्दः सञ्जायते, ननमा नाम छन्दः प्रवर्तते; वसुस्वराख्यं छन्दः अपि तथैव, तथा नजौ, भज्रा, प्रभद्रकं च। एला, सयौ, ननौ—यः कश्चित् अष्टभिः चित्रलेखागणैः युक्तः, मरौ, मयौ च—एषः शर्करी छन्दो नाम। स्वरसमूहात् खं, वृषभं, गजं, जृम्भितं, भ्रणना, नगौ; नजभजरा, वाणिनी, गः—एतेषां समूहेन पिङ्गलः छन्दः अष्टधा परिगण्यते। रसरुद्रसंयुक्तः शिखरिणी छन्दः, यमौ, नसभला, गुरु; वसुग्रयति छन्दः पृथ्वी, जसौ, जसयला, गुरु। दशभिः गणैः वंशपत्र छन्दः पतति, भ्रौण्नभा लघु; षड्भिः वेदाश्वगणैः हरिणी छन्दः, नसमा, रसलागुरु। मन्दाक्रान्ता छन्दः षड्भिः नागगणैः, मभना, ततगा, गुरु; नर्दटकं, नजभजा, जलौ, गो—एषः अपि छन्दः। सप्तर्त्व छन्दः, कोकिल, कमत्यष्टि च यथापूर्वम्; भूर्त्व, अश्वगणैः कुसुमितलता, म्तौ, न्यौ, ययौ—एषा धृति। रसरत्व, अश्व, यमौ, न्सौ, रौ—एतेषां योगे मेघविस्फूर्जित छन्दः, रगौ; शार्दूलविक्रीडितं, महः, सूर्यश्व, सञ्जता, स्तगौ च। अतिधृति छन्दः इति कथ्यते, ततोऽनन्तरं कृति; सप्तभिः अश्वगणैः, ऋतु, सुवदना, भ्रौ, मनौ, यभला, गुरु। वृत्त छन्दः, रजौ, रजौ पादे, रजौ, गो, लः—एषः कृति; त्रिषु सप्तसु स्नग्धरा, प्रकृति, म्नभनैस्त्रियः। दिगर्कगणेन भद्रक छन्दः, भ्रौ, न्रौ, नरणा, गो, यथारूपम्; नजौ, भश्वाश्व, ललिता, जभौ, जभलगाः—एषः छन्दः। मत्ताक्रीडा, अष्टभिः बाणैः, दशभिः, मौ, तनौ, ननौ; नलौ, गुरु—विकृति छन्दः, छिन्ना साङ्कृति इति कथ्यते। पञ्चभिः अश्व, अर्क, भतौ, तन्वी, नसभा, भनया, गणाः; क्रौञ्चपादैः, बाण, शर, वसुशैल, भमौ, सब्हौ। नौ, नौ, गो—अतिकृति छन्दः इति कथ्यते; उत्कृति छन्दः; वस्वी, ईश, अश्व, ममतनैः—भुजङ्गविजृम्भित छन्दः। ननरः, लघु—अपवाहाख्यक छन्दः; षड्भिः गुह, रस, बाण, मोनाः, षड्भिः सगगाः, गणाः। चण्ड छन्दः, प्रपात, दण्डक, नौ, ततः अगर; रफेः, वृद्धान्त, इतराणि, व्याल, जीमूत, अन्ये च। यदि सससलगा विषमपादे भवति, उपचित्रकं नाम; समपादे, भौ, भगगा द्रुतमध्या, भभौ, भगौ। विषमपादे गः दृश्यते; अन्यत्र नजौ, ज्यौ, गणौ स्मृताः। गः विषमवृत्ते शीघ्रः; समवृत्ते भौ, भो, गगौ, गणाः। विषमपादे तजौ, रो, गः; समवृत्ते मसौ, जगौ, गरुः। भद्रविराट्केतुमती विषमवृत्ते सजौ। सगौ समवृत्ते, भ्रौ, नगगा, आख्यानकी; ततः विषमवृत्ते तौ, जो, गगौ। समपादे, जटजा, द्वौ गुरुकौ। विपरीताख्यानकं विषमवृत्ते जस, तजौ, गगौ; ततौ, जगौ समवृत्ते; गः पिङ्गलेन उक्तः। पादे, विषमवृत्ते, पुष्पिताग्रा, ननौ, रयौ; समवृत्ते, नजौ, जरौ, गः—एषा वैतालिया। अपरवक्त्र, औपच्छन्दसिकं च। वाङ्मती रजराः; द्विपादे जरा, रगौ। अष्टाक्षरः प्रथमः पादः, द्वादशाक्षरः द्वितीयः, षोडशाक्षरः तृतीयः, विंशत्याक्षरः चतुर्थः। आपीडः सर्वलाख्यः, द्विपादः पूर्वपादान्तः। द्वितीयपादे कलिका अष्टाक्षरा; प्रथमपादे अर्कजः; तृतीयपादे लवली, यथापूर्वम् अष्टाक्षरा। सर्वेषु चतुर्षु अष्टाक्षरेषु अमृतधारा इति कथ्यते। (चतुष्पादछन्दां समाप्तिः)। प्रथमपादे सजौ, सलौ; द्वितीयपादे नसजा, गो; तृतीयपादे भनभा, गः; चतुर्थपादे सजसा, जगौ। यथापूर्वम् सौरभकः दृश्यते; तृतीयपादे घ्रौ, रनौ, भगौ। ललिता अद्गता इव; तृतीयपादे घ्रौ, ननौ, ससौ। (उद्गतानां समाप्तिः)। उपस्थित, प्रचुपित—प्रथमपादे घ्रौ, मसौ, जभौ; द्वितीयपादे गौ; तृतीयपादे सनजर, गः, ननौ; चतुर्थपादे नौ, नजौ, शेषपादाः यथापूर्वम्। तृतीयपादे घ्रौ विशेषः; वृत्तिः नौ, सनौ, नसौ। आर्षभे तजराः पादे; तृतीयपादे यथापूर्वम्। शेषेषु प्रथमः यथापूर्वम्; तज्राः शुद्धविराट् इति कथ्यते। (उपस्थित, प्रचुपित समाप्तिः)। पञ्चषष्ठिभ्यः अधिकाक्षरपादः अत्र छन्दो न स्यात्; दशधर्मा इव गाथारूपे। प्रस्तारे प्रथमं गो, ततः लः, ततः परतुल्यः, ततः पूर्वगः। मध्ये नष्टे समे लः; अर्धसमे विषमे गुरुः। प्रतिलोमगुणः लतः आरभ्य, द्विवारं उक्तः, एकान्ते समाप्तः। संख्या अर्धे यथारूपम्; शून्ये द्विवारं उक्तम्। तावत् अर्धे, तेन गुणितम्; द्वौ न्यूनौ अन्ते। अन्यस्मिन्पार्श्वे पूर्तिः; अन्यस्मिन्पार्श्वे पूर्तिः; मेरुः विस्तारितः स्यात्। लघुस्थूलगणना, आदौ अङ्गुलिः, ततः ऊर्ध्वम्; तेनैव गणना द्विगुणीकृत्यैकम्, एषः छन्दः सारः इति कथ्यते। शौनकादीन् प्रति सूतः उवाच— हरिं श्रुत्वा, ब्रह्मा यथोक्तं व्यासाय शौनकाय च प्रोवाच। ब्राह्मणादीनां आचारः यथावत् सर्वं वक्तुम् आरभे। वेदान् स्मृतिं च ज्ञात्वा, वेदविहितं कर्म आचरितव्यम्; यदि वेदविहितं कर्म न स्यात्, तर्हि स्मार्तकर्म आचर्येत।