गरुडपुराणम्

सूतः कथयति—छन्दोवृत्तानां विविधा रचना पुरातनैः कविभिः निर्मिता, यथाक्रमं वर्ण्यते। तत्र एकं छन्दः, पुष्पैः विविधैः भूषितः, जलस्य गतिरीत्या प्रवहन्, 'स्त्रग्विणी' इति प्रसिद्धः, यस्य प्रत्येकपादे चतुरः कुशलाः 'जसौ' दृश्यन्ते। 'भुजङ्गप्रयातः' नाम छन्दः चतुर्भिः पादैः युक्तः, 'मणिमाला' तु 'प्रयम्वदा', 'नभज्रै', 'तयौ', 'तयौ' इत्यादिभिः संयुज्यते। 'गुहवक्त्र' सह 'सन्निद्रा' 'ललिता' इति, 'तभौ' च 'जरौ' च, 'उज्ज्वला' तु मिताक्षरासहितं 'सजससै', 'ननौ', 'भरौ' च। 'ममौ' 'ययौ' च 'वैश्वदेवी' इति, पञ्चाशदश्वैः सह 'यति' इति कथ्यते। 'मभौ', 'समौ' च 'जलधरमाला', 'अब्द्य' इत्यादिना 'यति' इति। 'नौ', 'ततौ', 'गः' च 'क्षमावृत्त' इति, अश्वैः, रसैः च 'यति' इति। 'प्रहर्षिणी' तु 'मनौ', 'ज्रौ', 'गः' च, दशाग्निसहितं 'यति' इति। 'जभौ', 'सजौ', 'गः' च 'रुचिरा' इति, चतुर्भिः ग्रहैः 'यति' इति। 'मत्तमयूर' 'मतयाः', 'सगौ' च, दिव्यग्रहैः 'यति' इति। 'मञ्जुभाषिणी' 'सजसा', 'जगौ' च; 'सुनन्दिनी' 'सजसा', 'मगौ' च। 'ननौ', 'ततौ', 'चन्द्रिका', 'गः' च सप्तरसैः 'यति' इति। 'असंबाधा' 'मतनसा', 'गगौ' च बाणग्रहैः 'यति' इति। 'ननराः' लघुगुरु, स्वरैः 'अपराजिता' इति। 'ननौ', 'भनौ', 'प्रहरणकलिका' च 'लगौ' तु; 'वसन्ततिलका', 'सिंहोनता', 'तभ्जा' च 'जगौ गुरु'। 'भजौ', 'सनौ', 'गगाविन्दु' 'वदनाथ', 'सुकैशरम्' इति; 'नरना', 'रलगाः', 'पादे', 'शर्करी' इति। चतुर्दशाक्षरावृत्तं श्रेष्ठम्, चन्द्रकलया सह; 'रसग्रह' छन्दः, 'स्रक्स्रा', 'वसुषैल' छन्दः अपि एवं। 'मणिगुणसमूहः' 'मालिनी' छन्दः, 'ननमा' च; 'वसुस्वर' छन्दः, 'नजौ', 'भज्रा', 'प्रभद्रक' च। 'एला', 'सयौ', 'ननौ' च अष्टचित्रलेखाभिः युक्तः; 'मरौ', 'मयौ' च, 'शर्करी' छन्दः इति। स्वरात् 'खं', 'वृषभ', 'गज', 'जृम्भित', 'भ्रनना', 'नगौ', 'नजभजरा', 'वाणिनी', 'गः' च, 'पिङ्गल' छन्दः अष्टभिः। 'रसरुद्र' सह 'शिखरिणी' छन्दः, 'यमौ', 'नसभला', 'गुरु'; 'वसुग्रयति' छन्दः 'पृथ्वी', 'जसौ', 'जसयला', 'गुरु'। दशस्वरैः 'वंशपत्र' पतति, 'भ्रौन्नभा' लघु; षड्वेदाश्वैः 'हरिणी' छन्दः, 'नसमा', 'रसल', 'गुरु'। 'मन्दाक्रान्ता' छन्दः षड्नागैः, 'मभना', 'ततगा', 'गुरु'; 'नर्दाटक' 'नजभजा', 'जलौ', 'गो' च छन्दः। 'सप्तर्त्व' छन्दः, 'कोकिल', 'कमत्यष्टि' च पूर्ववत्; 'भूतर्त्व', 'अश्व', 'कुसुमितलता', 'मतौ', 'न्यौ', 'ययौ', 'धृति'। 'रसर्त्व', 'अश्व', 'यमौ', 'नसौ', 'रौ', 'मेघविष्फूर्जित' छन्दः, 'रगौ'; 'शार्दूलविक्रीडित' 'महः', 'सूर्याश्व', 'सजसता', 'स्तगौ' च। 'अतिधृति' छन्दः कथ्यते, ततः 'कृति'; सप्ताश्व, ऋतु, 'सुवदना', 'भ्रौ', 'मनौ', 'यभला', 'गुरु'। 'वृत्त' छन्दः 'रजौ', 'रजौ' पादे, 'रजौ', 'गो', 'लः', 'कृति'; त्रिसप्तकं 'स्नग्धरा', 'प्रकृति', 'म्नभनैस्त्रियैः'। 'दिगर्क' सह 'भद्रक' छन्दः, 'भ्रौ', 'न्रौ', 'नरना', 'गो', रूपानुसारम्; 'नजौ', 'भश्वाश्व', 'ललिता', 'जभौ', 'जभलगा' छन्दः। 'मत्ताक्रीडा', अष्टबाण, दश, 'मौ', 'तनौ', 'ननौ'; 'नलौ', 'गुरु', 'विकृति' छन्दः, 'छिन्ना' 'संकृति' इति। पञ्चाश्व, अर्क, 'भतौ', 'तन्वी', 'नसभा', 'भनया', गणाः; 'क्रौञ्च' पादः, 'बाण', 'शर', 'वसुषैल', 'भमौ', 'सभौ'। 'नौ', 'नौ', 'गो'—'अतिकृति' छन्दः; 'उत्कृति' छन्दः; 'वस्वी', 'ईश', 'अश्व', 'ममतनैः', 'भुजङ्गविजृम्भित' छन्दः। 'ननरस्', 'लघु'—'अपवाहाख्यक' छन्दः; षड्गुह, 'रस', 'बाण', 'मोना', षड्सगगा, गणाः। 'चण्ड' छन्दः, 'प्रपात', 'दण्डक', 'नौ', 'अगरा'; 'रफे', 'वृद्धान्त', 'व्याल', 'जीमूत', अन्ये च। सूतः पुनः कथयति—यदि 'सससलगा' विषमपादे भवति, 'उपचित्रक' इति; समपादे 'भौ', 'भगगा', 'द्रुतमध्या', 'भभौ', 'भगौ' च। विषमपादे 'गः' दृश्यते; अन्यत्र 'नजौ', 'ज्यौ', 'गणौ' स्मृताः। 'गः' विषमवृत्ते शीघ्रः; समवृत्ते 'भौ', 'भो', 'गगौ', 'गणा'। विषमपादे 'तजौ', 'रो', 'गः'; समवृत्ते 'मसौ', 'जगौ', 'गरुः'। 'भद्रविराट्केतुमती' विषमवृत्ते 'सजौ'। 'सगौ' समवृत्ते, 'भ्रौ', 'नगगा', 'आख्यानकी'; ततः विषमवृत्ते 'तौ', 'जो', 'गगौ'। समपादे 'पादे', 'जतजा', द्वौ 'गुरुक'। 'विपरीताख्यानक' विषमवृत्ते 'जस', 'तजौ', 'गगौ'; 'ततौ', 'जगौ' समवृत्ते; 'गः' पिङ्गलः निर्दिष्टः। पादे, विषमवृत्ते च 'पुष्पिताग्रा', 'ननौ', 'रयौ'; समवृत्ते 'नजौ', 'जरौ', 'गः'—'वैतालीय' इति। अन्यः छन्दः 'अपरवक्त्र', 'औपच्छन्दसिक'। 'वाङ्मती' 'रजराः'; पादयुग्मे 'जरजा', 'रगौ'। सूतः पुनः कथयति—प्रथमपादे अष्टाक्षराणि, द्वितीयपादे द्वादश, तृतीयपादे षोडश, चतुर्थपादे विंशति। 'आपीड' 'सर्वला' इति, द्विपादे पूर्वपादान्ते। द्वितीयपादे 'कलिका' अष्टाक्षराणि; प्रथमपादे 'अर्कजा'; तृतीयपादे 'लवली', पूर्ववत् अष्टाक्षराणि। सर्वपादे अष्टाक्षराणि सन्ति चेत् 'अमृतधारा' इति। (एवं चतुर्पादवृत्तस्य विभागः समाप्तः।) प्रथमपादे 'सजौ', 'सलौ'; द्वितीयपादे 'नसजा', 'गो'; तृतीयपादे 'भनभा', 'गः'; चतुर्थपादे 'सजसा', 'जगौ'। पूर्ववत् 'सौरभक' दृश्यते; तृतीयपादे 'घ्रौ', 'रनौ', 'भगौ'। 'ललिता' 'अद्गता' इव; तृतीयपादे 'घ्रौ', 'ननौ', 'ससौ'। ('उद्गता' विभागः समाप्तः।) 'उपस्थित', 'प्रचुपित'—प्रथमपादे 'घ्रौ', 'मसौ', 'जभौ'; द्वितीयपादे 'गौ'; तृतीयपादे 'सनजरा', 'गः', 'ननौ'; चतुर्थपादे 'नौ', 'नजौ', शेषपादे पूर्ववत्। एवं छन्दोवृत्तानां विविधा रचनाः, गणानां, स्वराणां, अश्वानां, ग्रहाणां च संयोजनं, कविभिः कल्पितं, सूतेन आदरपूर्वकं निरूपितम्।