मुनिवराः, छन्दोनिर्णयस्य गूढमर्माणि शृणुत। छन्दःशास्त्रस्य मध्ये द्वितीयं यकारः, तत्र "जौ" इति चपला, पादारम्भे दृश्यते। द्वितीयार्धे "सजघना" इति लक्षणानि आर्या-जात्योर् निर्दिष्टानि। आर्यायाः प्रथमार्धे लक्षणं, गीतेः तु उभययोः; उपगीति द्वितीयार्धात्, उद्गीति तु परस्परविन्यस्तात् जायते। आर्यागीतेः अन्ते गुरुः, एतानि गोतिजात्याः लक्षणानि; विषमस्थानेषु षट्कला, समस्थानेषु अष्टौ, सततं न भवतः; समा स्वतन्त्राऽस्ति, वैतालीयान्ते गुरुः दृश्यते। यदा द्वौ यकारौ पूर्ववत् अन्तर्भवतः, तदा एषः औपच्छन्दसिकः वृत्तः संज्ञां लभते। भाद्गौ नाम आपातलिका, तथैव दक्षिणान्तिका; पराश्रिता द्वितीयलकारः सर्वेषु पादेषु दृश्यते। उदीच्यं वृत्तं विषमविन्यस्तम्, प्राच्यं तु युग्मपादं; चतुर्थपादे पञ्चमाक्षरे उभयं सह गच्छति। उदीच्यस्य प्रथमपादेन युग्मपादयोः संयोगात्, एकपादं युग्मपादं जायते; वैतालीययोः उभौ पादौ रम्यौ स्मितौ च, एषा तस्य सङ्ग्रहः। मुखं न "न" इत्यादिना आरभेत; चतुर्थपादे गणः भवेत्; पथ्या मुखे "ज" समाने, अन्यथा विपरीतं वा भिन्नं वा। उसमे, "न", चपला, विपुलायां सप्तमं लघु; सर्वत्र सैतवे म्रौ, तौ, समुद्रे तयोः पूर्वे तत्। षोडशाक्षरं, अचलधृत्या, सममात्रं स्मृतम्। नव, मल, तथा अन्ते गच्छतः; जो, न्लौ, समुद्रे यथा; विश्लोकं चतुर्वारं, अथवा तस्य द्विगुणं, नवासिका इति कथ्यते। बाणे अष्टनव, लकारः चित्रा, षोडशसंख्या; सममात्रा विधीयते, एषः पदाकुलकम्। मात्रारहितं यत् वृत्तं, तत्र अक्षरैः; लकारः गुरुवर्जितः; गुरवः सदा लकारः पादे, एषा निश्चितनियमः। अष्टाविंशतिः लकारः द्वितीयस्य पूर्वार्धे, त्रिंशत् शिखरस्थे, लकारः गच्छति, खञ्जस्य विपर्ययात् एषः विधिः। षोडश अनङ्गक्रीडायाम्, अन्ते द्वात्रिंशत् लकारः; सप्तविंशतिः लकारः उभयोः पादयोः, उभौ रम्यौ। मात्रावृत्तानि उक्तानि, अधुना अक्षरवृत्तानि वक्ष्यामि। सूतः उवाच— श्रीरुक्थं गेना, उत्युक्तं स्त्रीलिङ्गे द्विगुरुयुक्तम्; मो स्त्री, रो मृगः, मध्यां मगौ, कन्या प्रतिष्ठा। भो गौ पङ्क्तिः, सुष्ठु प्रतिष्ठिता, मध्ये तन्वी, तयौ स्मृता; नयया बालललिता च, सा एव गायत्री वृत्तम्। मसगै मदलेखा उष्णिक् वृत्तं मनीषिभिः, भौ गौ चित्रपदा, विद्युन्माला ममौ गगौ। मानवकं भात्तलगं, म्नौ गौ हंसारुतं; समानिका, रजगला, जरला, गः प्रमाणिका; एताभ्यां सहान्यः विन्यासः अनुष्टुप् वृत्तं। रणसै सह हलमुखी, नौ महः बालधारिणी; सा बृहती वृत्तम्, स्मौ जगौ तस्य शोभा। पणवः मनयगै, मयूरसारिणी क्रियते; रजा रगा च, रुक्मवती भमौ सगौ। पङ्क्तिः नाम वृत्तं वर्णैः शोभितपदं, म, भ, ग शब्दैः संयुक्तं, जनगोवर्धनम्। तत्र ग, वि, इन्द्रैः युतं, "ज" पूर्वकं, गुपपूर्विका इति। अन्यानि वृत्तानि, उपजात्यन्तानि— सुमुखी, नजजा, लगौ; भभभा, गौ डोधकः, शालिनी मतता गगौ। जलवाय्वोः लोकविभागः ममता गगौ; श्रीभतौ, ननगा पञ्चषट् अक्षरयुक्ते कथ्येते। मगना, गो, मकरक्रीडनाय; रथोद्धता, अर्णौ रलगाः, स्वागत, रणभा गगौ। वृत्ता, ननौ, सगौ, गः सममात्राः; रजराल्गौ श्येनिका, जसता गौ शिखण्डिता; त्रिष्टुप् वृत्तं महता पिङ्गलेन नाम्ना। रणौ, भसौ, चन्द्रवर्त्मा वंशस्थे, जतौ, जरौ; जरा, इन्द्रवंशा वेदसैस्तोटकः; न्भौ, भ्रौ द्रुतविलम्बितः, पुटः ननौ, मयौ। वसुवेदः शमं ददाति, एषः प्रमुदितमुखो नयना, ननररा इति कथितम्। तद् वृत्तम् विविधपुष्पालङ्कृतं, सलिलगमनं, स्त्रग्विणी नाम, चतुःकुशलजसौ प्रत्येकपदे। भुजङ्गप्रयातं चतुःपादयुक्तम्; मणिमाला प्रयंवदा, नभज्रै तथा तयौ, तयौ। गुहवक्त्रे सन्निद्रा ललिता, तभौ, जरौ; उज्ज्वला मिताक्षरा, सजससै, ननौ, भरौ। ममौ, ययौ वैश्वदेवी, पञ्चाश्वयुक्ता यति; मभौ, समौ, जलधरमाला, अब्ध्य, यति इति कथ्यते। नौ, तटौ, गः क्षमावृत्तम्, अश्वरसयुक्तं यति; प्रहर्षिणी मनौ, ज्रौ, गः, दशाग्नियुक्ता यति। जभौ, सजौ, गः रुचिरा, चतुर्ग्रहयुक्ता यति; मत्तमयूरः मतया, सगौ, दिव्यग्रहयुक्ता यति। मञ्जुभाषिणी सज्सा, जगौ; सुनन्दिनी सजसा, मगौ; ननौ, तटौ, चन्द्रिका गः, सप्तरसयुक्ता यति। असम्बाधा मतनसा, गगौ, बाणग्रहयुक्ता यति; ननराः लघुगुरुः, स्वरयुक्ता अपराजिता। ननौ, भनौ, प्रहरणकलिका, लगौ; वसन्ततिलका, सिंहोन्नता, तभ्जा, जगौ, गुरु। भजौ, सनौ, गगाविन्दु, वदनाथ, सुकेशरम्; नरणा, रलगाः, पादे, शर्करी इति व्याख्यातम्। एवं छन्दोनिर्णयस्य विविधा वृत्तलक्षणानि, मुनिभिः परम्परया प्रतिपादितानि, भगवतः वाक्येभ्यः श्राव्यन्ते।