गरुडपुराणम्

श्वेतः कृष्णः रक्तश्च, शुद्धः, ग्रामणिः, बुद्धिमान्, चतुरः, पद्मजः, कर्ता, प्राज्ञः, बहवः, सुतः शुभः—एते सर्वे पुंलिङ्गिनः सञ्ज्ञायन्ते। सत्यम्, सर्पः, अग्निश्च पुंलिङ्गिनः स्मृताः; येऽनश्नीयाः, ये दूरपतनाः, सर्वे, विश्वम्, उभे, एकाधिकम्, अपरः—एतेऽपि तद्वद् पुंलिङ्गिनः। Ḍatar, Ḍatama, Nema, Tvaḥ, Sama, Simetara; Pūrva, Adhara, Dakṣiṇa, Uttarāvara—एतेऽपि पुंलिङ्गिनः निर्दिष्टाः। तथा परः, अन्तरश्च; यत्, तत्, किम्, अदस्—एतानि नपुंसकलिङ्गानि; युष्मत्, अस्मत्, तत्—प्रथमद्वितीयतृतीयपुरुषा द्विवचनान्ताः स्मृताः। एवं, किञ्चित्, द्वे, इत्यादयः सर्वे संख्यायाः; शृणोति, जुहोति, जहाति, दधाति—एतानि क्रियापदानि अपि निर्दिष्टानि। दीप्यति, स्तूयते, पुत्रीयति, धनियति, तुट्यति, म्रियते, चिकीर्षति, निनीषति—एतानि क्रियापदानीति। सर्वे तिष्ठन्ति, सर्वेषां, सर्वेभ्यः, सर्वान्ताः; सर्वस्य, सर्वेषु—एवं शब्दाः यथा 'विश्व' इत्यादयः प्रयुज्यन्ते। पूर्वः, पूर्वा, पूर्वस्मात्, पूर्वस्मिन्, पूर्व इति शब्दाः निर्दिष्टाः। अथ सूतः उवाच—संपूर्णक्रियापदानि नाममात्रेण प्रदर्शितानि; कुमारेण यथावत् श्रुत्वा, कात्यायनः विस्तारतः व्याख्यातवान्। अनन्तरं, सूतः पुनरुवाच—आर्या छन्दसः लक्षाणि इदानीं प्रवक्ष्यामि। तत्र त्वष्टगणः सदा संयोज्यः, न तु विषमस्थाने; षष्ठे जो वा न्लौ भवेत्, षष्ठशब्दः द्वितीयात् आगच्छति। प्रारम्भे सप्तमं लघु, द्वितीयार्धे शरः; त्रयो गणाः पादश्च यथोचितः, अग्निसंक्रान्त्या विपुला जाता। मध्ये द्वितीयः यकारः, जौ चपला, पादारम्भे; द्वितीयार्धे सजघना—एते आर्या जात्यन्तरस्य लक्षणानि। आर्या प्रथमार्धे लक्षिता; गीतौ तु उभयत्र; उपगीतिः द्वितीयार्धात्, उद्गीति विनिमयात् जायते। आर्यागीते गुरुः अन्ते; एतानि गोतिजात्यन्तरस्य लक्षणानि; विषमस्थाने षट् कला, समस्थाने अष्टौ, सततं न; समा स्वतंत्रा, वैतालीयान्ते गुरुः। यदा द्वौ यकारौ पूर्ववत् अन्तर्भूतौ, तदा एषौ औपच्छन्दसिकः छन्दः इति स्मृतः। भाद्गौ आपातलिका इति ज्ञेयः, तथैव दक्षिणान्तिका; पराश्रितः द्वितीयो लकारः, सर्वेषु पादेषु वर्तते। उदिच्यः छन्दः विषमवृत्तः, प्राच्यः युग्मवृत्तः; चतुर्थपादे पञ्चमाक्षरे, उभौ सह चरतः। उदिच्यप्रथमपादस्य युग्मपादयोः संयोगात्, एकपादयुक्तः युग्मपादः जायते; वैतालिये उभौ पादौ रम्यौ स्मितौ, एषा तस्य सङ्ग्रहः। मुखं न 'न' इति आरभेत; चतुर्थपादे गणः स्यात्; पथ्या मुखे 'ज' तुले, अन्यथा विपरीता वा। उसमे, न, चपला, विपुला सप्तमं लघु; सर्वत्र सैतवः म्रौ, तौ, सागर इति, तत्र तौ तत्पूर्वकौ। षोडशाक्षरं, अचलधृतिसमं, मात्रासमानता उक्ता। नव, मल, तथा अन्ते गच्छतः; जो, न्लौ, सागरवत्; विश्लोकः चतुर्वारम्, अथवा द्विगुणितः, नवासिका इति कथ्यते। बाणे अष्टनव, लचित्रा षोडशाक्षरा; मात्रासमानता विधीयते, पदाकुलकम् इति नाम। मात्रावर्जिते छन्दसि अक्षरैः; लचित्रं गुरुवर्जितम्; गुरवः पादे सदा लचित्राः, एषा नियमः। अष्टाविंशतिर्लचित्राः द्वितीयार्धस्य पूर्वार्धे; त्रिंशल्लचित्रः शिरसि, लचित्रं गच्छति, खञ्जस्य प्रतिलोमेन। षोडश अनङ्गक्रीडायाम्, द्वात्रिंशल्लचित्रः अन्त्ये; सप्तविंशल्लचित्रः उभयोः पादयोः, उभौ रम्यौ। मात्राछन्दा उक्तानि; इदानीं अक्षरछन्दांसि वक्ष्यामि। अथ छन्दः—श्रीरुक्तं गेना इति विज्ञेयम्; उत्युक्तं स्त्रीलिङ्गं, द्विगुरुयुक्तम्; मो नारी, रो मृगः, मध्यामगौ, कन्या प्रतिष्ठा। भो गौ पङ्क्तिः, सुसंस्कृता, मध्ये तन्वी, तयौ स्मृता; नयया बालललिता च, सा गायत्री छन्द इति। मसगैः, मदलेखा उष्णिक् छन्द इति मनीषिभिः; भौगौ चित्रपदा प्रसिद्धा, विद्युन्माला ममौ गगौ। माणवकः भाट्टलगा, म्नौगौ हंसारुत इति स्मृतः; समानिका, रजगला, जरला, गः प्रमाणिका; एताभ्यां अन्यः अनु्ष्टुप् छन्द इति। रणसैः हलमुखी, नौमः बालगर्भिणी; बृहती छन्द इति, स्मौजगौ तस्य दीप्तिरूपम्। पणवः मनयगैः, मयूरसारिणी निर्मिता; रजा रगा च, रुक्मवती भमौ सगौ। पङ्क्तिः छन्द इति वर्ण्यते, रम्याक्षरयुक्ता, 'म', 'भ', 'ग' ध्वनिसंयुता, जनगौरवर्द्धिनी। तत्र ग, वि, इन्द्रयुक्ता, जपूर्विका गुपपूर्विका इति ख्याता। अन्ये छन्दांसि, उपजात्यन्तानि, सुमुखी, नजजा, लगौ; भभभा, गौ दोढका, शालिनी मतता गगौ। जलवाय्वोः लोकविभागः ममता गगौ इति; श्रीभटौ, ननगा पञ्चषट् अक्षरयुक्ते इति कथ्यते। मगना, गौ, मधुपक्रीडायाः नाम्नि; रथोद्धता, अर्णौ रलगा, स्वागत, रणभा गगौ। वृत्ता, ननौ, सगौ, गः सममितिः; रजर, लगौ श्येनिका, जसता, गौ शिखण्डिता; त्रिष्टुभ् छन्दः इति महता पिङ्गलेन निर्दिष्टम्। रणौ, भसौ, चन्द्रवर्त्मा वंशस्थे, जतौ, जरौ; ततो जर, इन्द्रवंशा वेदसैस्तोटक इति; न्भौ, भ्रौ द्रुतविलम्बित, पुट ननौ, मयौ। वसुर्वेदः शमं यच्छति, एषः प्रमुदितमुखः नयनाख्यः, ननररा इति निर्दिष्टम्। एवं सूतवचनात् छन्दः-लक्षणानि, नामानि, संख्याः, प्रयोगाः, यथाक्रमं, श्रद्धया, विस्तारतः श्रावितानि।