गरुडपुराणम्

सूतः आह—यः अस्माकं समीपात् गच्छति, गन्तुं इच्छति, गच्छति च। यथा कुटीरस्य छाया, तथैव छायायाः, अन्यानि च सम्बन्धानि तेनैव प्रकारेण भवन्ति। षट् समासाः कथिताः—कर्मधारयः, द्विगुः, त्रैविधी, ग्रामः, च तत्त्वपुरुषः इति। यद् कृतम्, यदर्थम्, वृकभीतिः, यत् धनम्; ज्ञाननिपुणः, तत्त्वज्ञः, बहुव्रीहिः, अव्ययी च। स्थितिः, आरोपः, यथा उक्तम्; द्वन्द्वः, दिव्यर्षयः, मानवाः। तद्धितरूपाणि—पाण्डवः, शैवः, ब्राहयः, ब्रह्मता च अन्यानि। दिव्यम्, अग्निः, मित्रता, ऐश्वर्यम्, शुक्रः, ऋष्टुः, स्वयंभुवः, पितरः; न प्रशस्ताः चलन्ति, गौः, वृषभः, यः पुरुषः। 'हल्' अन्तः—अश्वः, युगम्, भूमिः, वातः, मांसभक्षः, मृगजातिः; आत्मा, राजा, युवान्, पथः, पूषा, ब्रह्मघ्नः, 'हल्'। मलम्, मूत्रम्, शुक्रम्, मधु, तैलम्, श्मशानकाष्ठम्, वनम्, जलम्, अस्थि, लोकवस्तूनि—एतानि सर्वाणि स्त्रीलिङ्गानि। क्रिया, घृतम्, शरीरम्, अग्निः, विषम्, नपुंसकलिङ्गम्; पत्नी, वृद्धावस्था, नदी, लक्ष्मीः, समृद्धिः, भूमिः, वधूः—स्त्रीलिङ्गानि। भ्रूः, पुनर्जन्म, गौः, भगिनी, माता—स्त्रियः; वाणी, रक्तम्, दिशा, क्रोधः, सामान्यतः युवती, कटिः—स्त्रीलिङ्गानि। स्वर्गः, दिवसः, वर्षाः, सोमः, उष्णिक् छन्दः—गुणद्रव्यकर्मणः स्त्रीलिङ्गानि; एवं स्त्रीरूपाणि उक्तानि। श्वेतः, कृष्णः, रक्तः, शुद्धः, ग्रामाध्यक्षः, विद्वान्, चतुरः, पद्मजः, कर्ता, बुद्धिमान्, बहु, सुतः—पुंलिङ्गानि। सत्यवादी, सर्पः, अग्निः—पुंलिङ्गानि; यानि न खादनीयानि, दूरपतितानि, सर्वम्, विश्वम्, उभयम्, एकमूनम्, अन्यः—पुंलिङ्गानि। डतर, डतम, नेम, त्वः, सम, सिमेतर; पूर्व, अधर, दक्षिण, उत्तरावर—पुंलिङ्गानि। पर, अन्तर—एवम्; यत्, तत्, किम्, अदस्—नपुंसकलिङ्गम्; युष्मत्, अस्मत्, तत्—प्रथम, द्वितीय, तृतीय पुरुषः—द्विवचनम्। तथैव किञ्चित्, द्वौ, इत्यादि, सर्वाणि संख्यानि; शृणोति, जुहोति, जहाति, दधाति च। दीप्यति, स्तूयते, पुत्रीयति, धनियति, त्रुट्यति, म्रियते, चिचीषति, निनीषति। सर्वे स्थिताः, सर्वेभ्यः, सर्वेषु, सर्वान्तः; सर्वस्य, सर्वे—एवं विश्वादयः शब्दाः। पूर्व, पूर्वा, पूर्वस्मात्, पूर्वस्मिन्, पूर्वः इति कथ्यते। सूतः उवाच—धातूनां सिद्धरूपाणि नाममात्रेण दर्शितानि; कुमारेण विस्तरं श्रुत्वा, कात्यायनः अधिकं व्याख्यातवान्। सूतः पुनः आह—आर्या छन्दसः लक्षणानि इदं प्रकारेण; त्वष्टसमूहः सदा संयुक्तः, विषमस्थाने न; षष्ठे जो वा न्लौ वा भवति, षष्ठस्थः द्वितीयात्। आरम्भे सप्तमे लघु, द्वितीयार्धे शरः; त्रयः समूहाः, पादः यथावत्, विपुला अग्निसंयोगात् जायते। मध्ये द्वितीयः य, जौ चपला, पादारम्भात्; द्वितीयार्धे सजघना; एतानि आर्या जातिच्छन्दसः लक्षणानि। आर्यायाः प्रथमार्धे लक्षणम्; गीति यदि, तदा उभयार्धे; उपगीति द्वितीयार्धात्, उद्गीति विनिमयात्। आर्यागीति गुरुः अन्ते; गोतिजातिछन्दसः लक्षणानि एतानि; विषमे षट् कला, समे अष्टौ, अनन्यसङ्गतिः; समा निर्भरः न, वैतालीयान्ते गुरुः। द्वौ य पूर्ववत् अन्तर्गतौ, अयम् औपच्छन्दसिकः छन्दः। भाद्गौ अपातलिका ज्ञेयम्, तथा दक्षिणान्तिका; पराश्रिता द्वितीयला, सर्वपादेषु। उदिच्यः छन्दः विषमे, प्राच्या द्विपादे; चतुर्थपादे पञ्चमाक्षरः, उभे समं यान्ति। उदिच्यपादस्य संयोगात्, द्विपादसमूहात्, एकपादयुक्तः युग्मपादः; वैतालीये उभे पादे रम्ये, स्मिते, एषः संग्रहः। मुखं 'न' न आरम्भे; चतुर्थपादे गणः; पथ्यामुखे 'ज' तस्मिन्नेव, अन्यथा विपरीतं वा। उसमे, न, चपला, विपुला सप्तमं लघु; सर्वत्र, सैतवः म्रौ, तौ, समुद्रे तौ तदपूर्वौ। षोडशाक्षराः, अचलधृतिः, समानमात्राः इति। नव, मल, तथा अन्ते गच्छन्ति; जो, न्लौ, समुद्रे यथा; विश्लोकः चतुर्गुणः, वा तद्द्विगुणः, नवासिका इति। बाणे अष्ट, नव, ला चित्रा, षोडशयुक्ता; सममात्रा निर्दिष्टा, पदाकुलकः इति। मात्राहीनः छन्दः अक्षरयुक्तः; ला गुरुविहीनः; गुरवः सदा ला पादे, अयं निश्चितः नियमः। द्वितीयार्धे प्रथमः अष्टाविंशति ला, शिखरस्थे त्रिंशत् ला, खञ्जस्य विपर्ययात्। अनङ्गक्रीडायाम् षोडश ला, अन्ते द्वात्रिंशत्; द्वौ पादे सप्तविंशतिः ला, उभौ रम्यौ। मात्राछन्दसः उक्ताः; अधुना अक्षरछन्दसः कथयामि। सूतः आह—श्रीरुक्थं गेना ज्ञेयम्; उत्युक्थं स्त्रीलिङ्गं द्विगुरुयुक्तम्; मो स्त्री, रो मृगः, मध्याः मगौ, कन्या प्रतिष्ठा। भो गौ पङ्क्तिः, सुव्यवस्था, मध्ये तन्वी, तया स्मृता; नया, बालललिता, गायत्री छन्दः। मसगै, मदलेखा, उष्णिक् छन्दः; भौ गौ चित्रपदा, विद्युन्माला ममौ गगौ। मानवकः भात्तलगा, मनौ गौ हंसरुतः; समानिका, रजगला, जरला, गः प्रमाणिका; एताभ्यां अन्यः अनुस्तुप् छन्दः इति।