गरुडपुराणम्

सूतः मुनिभ्यः समागतेभ्यः प्राह—“तृजादयः रूपाणि येन कर्मणि कर्तव्यता वा इच्छ्यता च प्रदर्श्यते, तद्वदन्येऽपि रूपाणि दृश्यन्ते। एतानि यथावत् विवेक्ष्ये, साम्हिताद्युपोद्घातपूर्वकं दृष्टान्तान् प्रतिष्ठितान् प्रदर्शयिष्यामि। हे ब्राह्मणाः, हे पितामहश्रेष्ठाः, एषा उत्तमा शिक्षाः भवत्सु निवेद्यते। सेवायाम् ‘ळ’ इत्यक्षरस्य प्रसिद्धिः अस्ति, यथा लाङ्गलीषा, मणिपया, गङ्गाजले, तवल्कार, ऋणार्ण, प्रारण इत्यादिषु। तवल्कारः शीतार्तो भवति, सैन्द्र्यः सौकारः च तथैव। विवाहे वध्वाः पीठं पित्रे निर्दिष्टम्, अत्र ‘ल’ प्रत्ययः नियमानुसारः प्रयुज्यते। लवणः नेता, गावः एतानि, न तु ते यः स्वामी; देव्या गृहं अत्र, एते द्वौ चतुरौ ज्ञेयौ। अत्र षडश्वाः, न तु तानि पद्मदलानि; यत् क्रियते, यदक्रीयमानं, तज्जलं, तत् श्मशानं च। अत्र पचति, अत्र पक्वं भवति, त्वं आच्छादयसि, इति स्मर्यते। त्वं गर्जनं करोति, त्वं तरसि, स्मरन् एवम्। त्वं लिखसि, त्वं सृजसि तानि, त्वं शय्यां करोति, अदृष्टः अपि; त्वं मध्ये, नित्यं पूजां करोति। कः क्लेशेन कर्म करोति? कः कर्तुम् इच्छेत्? कः फले प्रतिष्ठितः? कः शय्यां करोति, कः शक्तिहीनः, कः गौरवम् आप्नोति? कः अत्र, कः एवम् उक्तः? देवाः वदन्ति—‘गच्छ मित्र’; विष्णुः स्वयमेव गच्छति; गीतेश्वरः धूमेश्वरः च तथैव। सः अस्मद् गच्छति, गच्छेयात्, गच्छति च। कुटीरायाः छायाः, छाया च, अन्ये च सम्बन्धाः तादृशाः एव। षड्विधाः समासाः उच्यन्ते—कर्मधारयः, द्विगुः, त्रिवेदी, ग्रामः, तद् इति तात्पुरुषः। यत् कृतं, यस्य कृते, भयानि वृकाणाम्, तद् धनम्; विज्ञानकुशलः, सत्यवित्, बहुव्रीहिः, अव्ययी च। अवस्था, आरोपणम्, द्वन्द्वः, दिव्यर्षयः, मनुष्याः च। तद्धिताः—पाण्डवः, शैवः, ब्राहयः, ब्रह्मता इत्यादयः। दैवम्, अग्निः, सौहृद्यम्, ऐश्वर्यम्, शुक्रः, ऋष्टुः, स्वयंभुवः, पितरः; न स्तूयन्ते चलन्ति ये, गौः, वृषभः, पुंल्लिङ्गिनः च। ‘हल्’ अन्ताः—अश्वः, युगम्, पृथिवी, वातः, मांसभक्षकः, मृगजातिः; आत्मा, राजा, कुमारः, पन्थाः, पूषा, ब्रह्मघ्नः, च ‘हल्’। मलम्, मूत्रम्, शुक्रम्, मधु, तैलम्, श्मशानकाष्ठम्, अरण्यम्, जलम्, अस्थि, लोकेषु वस्तूनि—एतानि सर्वाणि स्त्रीलिङ्गानि परिगण्यन्ते। क्रिया, घृतम्, शरीरम्, अग्निः, विषम्, नपुंसकलिङ्गम्; भार्या, जरः, नदी, लक्ष्मीः, श्रीः, पृथिवी, वधूः च स्त्रीलिङ्गानि। भ्रूः, पुनर्जन्म, गौः, भगिनी, माता च स्त्रियः; वाक्, रक्तम्, दिशा, क्रोधः, सामान्यया कन्या, श्रोणिः अपि स्त्रीलिङ्गानि। स्वर्गः, दिवसः, वर्षाकालः, सोमः, उष्णिक् छन्दः—एते गुणद्रव्यक्रियाभ्यः स्त्रीलिङ्गत्वेन कथिताः। श्वेतः, कृष्णः, रक्तः, शुद्धः, ग्रामाध्यक्षः, प्राज्ञः, चतुरः, पद्मयोनिः, कर्ता, बुद्धिमान्, अनेकः, सुतः शुभः—एते पुंल्लिङ्गाः। सत्यवादी, सर्पः, अग्निः पुंल्लिङ्गाः; अभोज्यः, दूरपतितः, सर्वः, विश्वम्, उभौ, एकोनः, अपरः—एते पुंल्लिङ्गाः। डतर, डतम, नेम, त्वः, सम, सिमेतर; पूर्व, अधर, दक्षिण, उत्तरावर—एते पुंल्लिङ्गाः। पर, अन्तर—एवम्; यत्, तत्, किम्, अदस्—नपुंसकलिङ्गानि; युष्मत्, अस्मत्, तत्—प्रथमद्वितीयतृतीयपुरुषाः द्विवचनान्ताः। एवमेव, अल्पे, द्वौ, सर्वे च सङ्ख्याः; शृणोति, जुहोति, जहाति, दधाति अपि। दीप्यति, स्तूयते, पुत्रीयति, धनियति, तुट्यति, म्रियते, चिकीर्षति, निनीषति। सर्वे तिष्ठन्ति, सर्वेषां, सर्वेभ्यः, सर्वान्ते; सर्वस्य, सर्वेषु—एवं ‘विश्व’ इत्यादयः शब्दाः। पूर्वः, पूर्वा, पूर्वस्मात्, पूर्वस्मिन्, पूर्व इति उक्तम्। सूतः प्राह—धातूनां परिपूर्णरूपाणि नाममात्रेण दर्शितानि; कुमारात् विस्तरं श्रुत्वा, कात्यायनः अधिकं व्याख्यातवान्। अथ छन्दसां विवेचनम् आरभते—आर्याछन्दसः लक्षणानि इदानीं कथयामि। तवष्टसमूहः सदा संयोज्यः, न विषमस्थलेषु; षष्ठे ‘जो’ वा ‘न्लौ’ भवेत्, षष्ठमपि द्वितीयात् स्यात्। प्रारम्भे सप्तमे लघुः, द्वितीये पादे शरः; त्रयः समूहाः पादः च यथोचितम्, अग्निक्रमात् विपुला जायते। मध्यभागे द्वितीयः ‘य्’, ‘जौ’ चपला, पादारम्भे; द्वितीये पादे सजघना; एतानि आर्या जातिच्छन्दसोः लक्षणानि। आर्यायाः लक्षणं पूर्वार्धे; गीतौ तु उभयत्र; उपगीतिः द्वितीयार्धात्, उद्गीतिर्व्यत्ययात् स्यात्। आर्यागीत्याः गुरुः अन्ते; एतानि गोतिजातिच्छन्दसां लक्षणानि; षड् कला विषमे, अष्टौ समे, न निरन्तरम्; समा नापेक्षा, वैतालीयायाम् अन्ते गुरुः। द्वौ ‘य्’ पूर्ववत् अन्तर्भाव्येते, एषा औपच्छन्दसिकच्छन्दः। भाद्गौ अपातलिका ज्ञेया, दक्षिणान्तिका तथैव; पराश्रिता द्वितीयलः, सर्वपादेषु दृश्यते। उदिच्यम् विषमम्, प्राच्यम् युग्मम्; चतुर्थपादे पञ्चमी, उभौ सह गच्छतः। उदिच्यस्य प्रथमो युग्मपदयोः संयोगात्, एकपादयुक्तिः जायते; वैतालीययोः उभौ पादौ रम्यौ, इयं तस्य सङ्ग्रहः। मुखं ‘न’ न आरभेत; चतुर्थपादे गणः स्यात्; पथ्या मुखे ‘ज’ तद्रूपे, अन्यथा विपर्यये वा। उसमे, ‘न’ चपले, विपुला सप्तम्यां लघुः; सर्वत्र सैतवे ‘म्रौ’ ‘तौ’ च, सागरे तौ तद्पूर्वकौ। षोडशाक्षराणि, अचलधृतिसमानानि, मात्रासमत्वेन कथितानि। एवं सूतः मुनिभ्यः संहिताद्यधीतां व्याकरणनिबद्धां शिक्षां, छन्दोल्लेखं च, विस्तरेण निवेदयामास।