गरुडपुराणम्

सूतः ब्राह्मणान् संबोध्य प्रवृत्तः, नानाशास्त्राणां सूत्रार्थं समाहितः, एकत्र समागतान् पितृश्रेष्ठान् प्रति उत्तमं शिक्षां प्रदत्तुम् आरभते। स्मरणसम्बन्धे क्रियायाः प्रवृत्त्यर्थं, यत्नस्यार्थे 'कर्तुम्' इत्यस्य क्रियापदस्य प्रयोगे, हिंसाया हेतुना, अनुप्रयोगे, क्रिया च कर्ता च सूच्येते। षष्ठी विभक्तिः कर्तृकर्मयोः प्रयोगे न भवति, न च कृदन्तेषु, यथा कृदन्तं द्विविधं—नामरूपं च धातुरूपं च। भू-आदि-धातुभ्यः तिङ् च लः च उत्पद्यते; दश तिङ्-रूपाणि स्मर्यन्ते—टिप्, तस्, सु, झि प्रथमपुरुषे; सिप्, थस्, था मध्यमपुरुषे; उत्तमः, पूरुषः अन्ते। मिब्, वस्, मस् परस्मैपदे; पदानाम् आत्मनेपदे; ता, ताम्, झ प्रथमः; मध्यः, स्था, सा, था, न्ध्वम् मध्यमः; उत्तमः अन्ते। इड्, बह्, महि प्रत्ययाः स्थानापन्नाः; धातुः णिज्-आदिभिः तुल्यः; नाम्न्यपि प्रथमपुरुषः प्रयुज्यते। मध्यमपुरुषः युष्मदर्थे, उत्तमपुरुषः अस्मदर्थे; भू-आदिधातवः उद्घोषिताः, सन्-आदिभिः अन्ते अपि। लट् वर्तमानकाले, स्मेन भूतकाले, धातुतः; लङ् अप्रसन्नभूतकाले; लोट्-आदिः इच्छार्थे धातुतः। नियोगे, अनुमत्याम्, लोट् प्रयोगः; उपदेशे, आमन्त्रणे, आज्ञायाम्, याचने, इच्छायाम् च। विधिलिङ् वर्तमानात् परे पारोक्षः; भूतकाले लिट्; भविष्यति लट्; अप्रसन्ने अपि एवं, धातुतः। दातृकर्मणि अतिक्रान्ते लेट् विधिलिङर्थे; लिट् सर्वत्र—भावे, कर्मणि, कर्तरि। तृज्-आदिरूपाणि कर्तव्यताम्, कामनायाम्, कर्तव्य-अकर्तव्यवाचकानि च। सूतः उवाच—समीक्ष्य उदाहरणानि दर्शयामि, संहिताद्युपक्रमाणि; एषा उत्तमा शिक्षाः, ब्राह्मणाः, पितृश्रेष्ठाः, युष्माकं। ḻ इत्यक्षरं सेवायाम्, लाङ्गलीषायाम्, मनीपयायाम्, गङ्गाजले, तवल्कारायाम्, ऋणार्णे, प्रार्णे च प्रसिद्धम्। तवल्कारः शीतपीडितः; सैन्द्र्यः, सौकारः अपि; वध्वाः आसनं पित्रे; 'ल' प्रत्ययः नियमेन। नायकः लवणः; इमे गावः, न तु स्वामिनः; देव्या गृहं अत्र; एते द्वौ चतुरौ ज्ञातव्या। इमे अश्वाः षट्; ते न कमलदलानि; यत् क्रियते, यत् न क्रियते, तत् जलम्, तत् श्मशानम्। अत्र पचति, अत्र पच्यते; त्वं आवृणोषि—इति; त्वं गर्जनं करोति, त्वं तिर्यङ् गच्छसि, स्मरन्। त्वं लिखसि, त्वं तानि निर्मासि, शयिषे, अदृश्यः; त्वं मध्ये, नित्यं पूजनं करोति। कः क्लेशेन क्रियते? कः कुर्यात्, कः फलस्थः? कः शयते, कः नपुंसकः, कः गौरवम् प्राप्तः? कः अत्र, कः एवं कथितः? देवाः वदन्ति—'गच्छ मित्र'; विष्णुः स्वयम् यथावत् गच्छति; गीतनाथः, धूमनाथः अपि। सः अस्मद् गच्छति, सः गच्छेत्, सः गच्छति। कुटीरच्छाया, छाया, अन्यः सम्बन्धः समानः। षट् समासाः—कर्मधारयः, द्विगुः, त्रिवेदी, ग्रामः, तत्पुरुषः। यत् कृतम्, यत् तस्मै, वृकभीः भयम्, धनम्; विद्वान्, सत्यम् ज्ञाता, बहुव्रीहि, अव्ययी। भावः, अध्यारोपः; द्वन्द्वः, दिव्यर्षयः, मानवः; तद्धिताः—पाण्डवः, शैवः, ब्राहयः, ब्रह्मता-आदिः। दिव्यः, अग्निः, मित्रः, स्वामित्वम्, शुक्रः, ऋष्टुः, स्वयंभुवः, पिता; न स्तुत्याः—चलन्ति, गौः, वृषभः, पुरुषः। 'हल्'-अन्तः अश्वः, युगम्, भूमिः, वायुः, मांसभक्षकः, मृगजातिः; आत्मा, राजा, युवा, पन्थाः, पूषा, ब्रह्मघ्नः, 'हल्'। मलम्, मूत्रम्, शुक्रम्, मधु, तैलम्, श्मशानकाष्ठम्, वनम्, जलम्, अस्थि, विश्ववस्तु—इत्येतानि सर्वाणि स्त्रीलिङ्गानि। क्रिया, घृतम्, शरीरम्, अग्निः, विषम्, नपुंसकलिङ्गम्; पत्नी, वृद्धता, नदी, लक्ष्मी, श्रीः, भूमिः, वधूः अपि स्त्रीलिङ्गम्। भ्रूः, पुनर्जन्म, गौः, भगिनी, माता—स्त्रीः; वाक्, रक्तम्, दिशा, क्रोधः, युवती, कटीः अपि स्त्रीलिङ्गम्। स्वर्गः, दिनम्, वर्षाः, सोमः, उष्णिक् छन्दः—गुणद्रव्यक्रियया स्त्रीलिङ्गानि; एवं स्त्रीरूपाणि उक्तानि। श्वेतः, कृष्णः, रक्तः, शुद्धः, ग्रामाध्यक्षः, विद्वान्, चतुरः, पद्मजः, कर्ता, बुद्धिमान्, बहवः, सुतः—पुंलिङ्गानि। सत्यः, सर्पः, अग्निः—पुंलिङ्गः; अनाहार्यः, दूरपातः, सर्वः, विश्वम्, उभौ, एकहीनः, अन्यः—पुंलिङ्गः। डतरः, डतमः, नेमः, त्वः, समः, सिमेतरः; पूर्वः, अधरः, दक्षिणः, उत्तरावरः—पुंलिङ्गः। परः, अन्तरः अपि; यत्, तत्, किम्, अदस्—नपुंसकलिङ्गः; युष्मद्, अस्मद्, तत्—प्रथम, द्वितीय, तृतीय—द्विवचनम्। एवं किञ्चित्, द्वौ, सर्वे च; शृणोति, जुहोति, जहाति, दधाति अपि। दीप्त्यति, स्तूयति, पुत्रीयति, धनियति, त्रुट्यति, म्रियते, चिकीर्षति, निनीर्षति। सर्वे तिष्ठन्ति, सर्वेभ्यः, सर्वान्तः; सर्वस्य, सर्वे—विश्वादीनि शब्दानि। पूर्वः, पूर्वा, पूर्वस्मात्, पूर्वस्मिन, पूर्वः इति। सूतः उवाच—सिद्धानि क्रियापदानि नाममात्रेण दर्शितानि; कुमारात् श्रुत्वा, कात्यायनः विस्तृत्य व्याख्यातवान्। आनन्तर्ये सूतः आर्यामात्रस्य लक्षणानि दर्शयति—त्वष्टसमूहः सदा संयुक्तः, विषमस्थाने न; षष्ठे जो वा न्लौ वा, षष्ठे द्वितीयात् शब्दः। आरम्भे सप्तमे लघु, अर्धे शरः; त्रिसमूहः, पादः यथावत्; विपुला अग्निपार्श्वात् जायते। एवं सूतः, शास्त्रस्य सूत्रार्थं, उदाहरणैः, लिङ्ग-समास-क्रिया-छन्दसां विविधानि स्वरूपाणि, ब्राह्मणान् प्रति श्रद्धया, सौम्यया, विस्तारपूर्वकं उपदिशति।