गरुडपुराणम्

शृणुत, विप्राः, संहिताद्युपोद्घातपूर्वकं सुतः प्रमाणदृष्टान्तान् सम्यक् प्रतिपादयामि। सदा धर्मनिष्ठाः भवन्तः, श्रेयांसि श्रुत्वा यथावत् ग्रहिष्यन्ति। चतुर्थी विभक्तिः ‘ङेभ्याम्’ ‘भ्यस्’ इति प्रत्ययैः निष्पद्यते, सा दानग्रहणयोः प्रयुज्यते। यत्र यः कश्चिद् दातुमिच्छति, यत्र च दानस्याभिलाषः, तत्र चतुर्थी विभक्तिः विधीयते। पञ्चमी विभक्तिः ‘ङसि’ ‘भ्याम्’ ‘भ्यस्’ इत्यादिभिः रूपैः भवति, सा अपादानार्थे प्रयुज्यते। यत्र किञ्चिद् वस्तु निष्क्रामति, गृह्यते, प्राप्यते, यत्र च भीतः स्यात्, तत्र अपादानं स्मर्यते। षष्ठी विभक्तिः ‘ङस्’ ‘आम्’ इत्यादिभ्यः निष्पद्यते, सा मुख्यस्वाम्यर्थे प्रयुज्यते। सप्तमी विभक्तिः ‘ङ’ ‘सु’ इत्यादिभ्यः निष्पद्यते, सा अधिकरणे प्रयुज्यते। अधिष्ठानं तु अधिकरणं, तद् रक्षणार्थं प्रयुज्यते। यद् वाञ्छितं यद् अवाञ्छितं, तद् अपि अपादानं मन्यते। पञ्चमी च ‘पर्युपाङ्’ इत्यादिना सह प्रयुज्यते, अन्येषां च अर्थानां पराङ्मुखत्वे। ‘एन’ इति यदा युज्यते, तदा द्वितीया विभक्तिः क्रियापदेषु प्रयुज्यते। पुनः पुनः क्रियायाम्, आश्रयस्य चिह्ने, विभागे, पूर्णविभागे, सहवृत्तौ, न्यूनतायाम्, सन्निधौ च, एतेषु सर्वेषु अयं विधिः कथितः। द्वितीया चतुर्थ्यौ च प्रयत्नार्थे, गत्यर्थेषु च क्रियापदेषु प्रयुज्येते। जडेषु वस्तुषु, द्वे विभक्त्यौ उदासीनकर्मणि प्रयुज्येते। ‘नमः’, ‘स्वस्ति’, ‘स्वधा’, ‘स्वाहा’, ‘अलम्’, ‘वषट्’ इत्यादीनि शब्दाः चतुर्थ्यर्थे प्रयुज्यन्ते, तथैव क्रियायाः भावे अपि। तृतीया विभक्तिः सहवृत्तौ, तिरस्कारार्थे, विशेषणार्थे च प्रयुज्यते। सप्तमी कालवृत्तौ, अवस्थायाम्, ‘एतैः’ इत्यादिना युक्ते षष्ठी अपि प्रयुज्यते। स्वामी, ईशः, अधिपः, साक्षी, दायादः, अपत्यम् इत्यादिषु द्वे विभक्त्यौ निर्णये प्रयुज्येते, कारणे तु षष्ठी। स्मरणकर्मणि, ‘कृ’ धातोः प्रयत्नार्थे, हिंसायाम्, विनियोगे, कर्ता कर्म च दर्श्यते। षष्ठी न कर्तरि न कर्मणि, नापि कृदन्ते रूपे प्रयुज्यते; कृदन्तं द्विविधं—नाम्नि च धातौ च। ‘भू’ इत्यादिभ्यः धातुभ्यः ‘तिङ्’ ‘लः’ इत्यादयः निष्पद्यन्ते। दश तिङन्तरूपाणि स्मर्यन्ते—‘तिप्’ ‘तस्’ ‘सिप्’ ‘झि’ प्रथमपुरुषाः, ‘सिप्’ ‘थस्’ ‘थ’ मध्यमाः, ‘मिब्’ ‘वस्’ ‘मस्’ परस्मैपदेषु, ‘ता’ ‘ताम्’ ‘झ’ प्रथमाः, ‘मध्यमाः’ ‘स्था’ ‘सा’ ‘था’ ‘न्ध्वम्’ च, ‘उत्तमः’ च अन्त्यः। ‘इड्’ ‘बह्’ ‘महि’ इत्यादयः स्थानिनः, धातुः ‘णिज्’ इत्यादिभिः तुल्यः; नाम्नामपि प्रयोगे प्रथमपुरुषः प्रयुज्यते। मध्यमः ‘युष्मदर्थे’ कथ्यते, उत्तमः ‘अस्मदर्थे’; ‘भू’ इत्याद्याः धातवः, ‘सन्’ इत्याद्यन्ताः अपि। ‘लट्’ वर्तमानकाले, ‘स्मेन्’ भूते, ‘लङ्’ अनद्यतनभूते, ‘लोट्’ चेष्टार्थे धातोः प्रयुज्यते। विधौ, अनुमत्याम्, उपदेशे, आमन्त्रणे, आदेशे, याचे, चेष्टायां ‘लोट्’ प्रयुज्यते। लिङ् वर्तमानात् परे ‘परोक्षे’ प्रयुज्यते, अतीते ‘लिट्’, भविष्यति ‘ळट्’; अन्यत्रापि, धातोः एव निष्पद्यते। दातृकर्मणि अतिक्रान्ते ‘लेट्’ लिङर्थे स्मर्यते; लिट् त्रिषु—अवस्थायां, कर्मणि, कर्तरि च भवति। ‘तृज्’ इत्यादयः विधिलक्षणेषु, काम्येषु, कर्तव्येषु, अकर्तव्येषु च तुल्याः। एवं सुतः उवाच—अथ दिष्टान्ताः संहितादिशास्त्रपूर्वकाः प्रतिपाद्यन्ते। हे ब्राह्मणाः, समागताः भवन्तः, एषा उत्तमा शिक्षा युष्माकं, हे पितामहश्रेष्ठाः। ‘ळ’ इत्यक्षरं सेवायां, ‘लाङ्गलीषा’, ‘मणीपया’, ‘गङ्गाजले’, ‘तवल्कार’, ‘ऋणार्ण’, ‘प्रार्ण’ इत्यादिषु प्रसिद्धम्। ‘तवल्कार’ शीतार्तः अपि, ‘सैन्द्रि’ ‘सौकार’ च तथा। वध्वाः पीठं पित्रर्थम्, ‘ल’ प्रत्ययः नियमे प्रयुज्यते। ‘लवण’ नायकः, एता गावः, न तु ईशाः; देव्या गृहं अत्र, एते द्वौ चतुरौ ज्ञेयौ। एते षडश्वाः, न तु कमलदलानि; यत् करोति, यन्न करोति, तत् जलम्, तत् श्मशानम्। अत्र पचति, अत्र पच्यते, त्वं आच्छादय, इति उक्तम्; त्वं गर्जसि, त्वं तरसि, स्मृत्वा। त्वं लिखसि, त्वं कुरुषे, त्वं शयसे, अदृश्यः अपि; त्वं मध्ये, सदा पूजां करोति। कः क्लेशेन करोति? कः कुर्यात्? कः फले प्रतिष्ठितः? कः शयते? कः शक्तिहीनः? कः गौरवं प्राप्नोति? कः अत्र? कः एवं कथ्यते? देवाः वदन्ति—‘गच्छ मित्र’; विष्णुः स्वयमेव चरति, गीतपति, धूमपति अपि। सः अस्मद् गच्छति; सः गच्छेत्, सः गच्छति। कुटीरच्छाया, छाया, अन्यः संबंधश्च तादृशः। षट् समासाः निर्दिष्टाः—कर्मधारयः, द्विगुः, त्रैवेदी, ग्रामः, तच्च तत्पुरुषः। यत् कृतं, तदर्थं, व्याघ्रभीः, तत् धनम्; विद्वान्, सत्यवेदिन्, बहुव्रीहिः, अव्ययी। अवस्था, अध्यासः, कथितम्; द्वन्द्वः, दिव्यर्षयः, नराश्च। तद्धिताः—पाण्डवः, शैवः, ब्राहयः, ब्रह्मता च। दैवम्, अग्निः, सौहृद्यम्, ऐश्वर्यम्, शुक्रः, ऋष्टुः, स्वयंभुवः, पिता; न प्रशंस्यन्ते चराः, गौः, वृषभः, पुंलिङ्गाः। ‘हल्’ अन्ताः—अश्वः, युगम्, पृथिवी, वातः, मांसभक्षकः, मृगजातिः; आत्मा, राजा, युवान्, पन्थाः, पूषा, ब्रह्महन्, ‘हल्’। मलम्, मूत्रम्, शुक्रम्, मधु, तैलम्, श्मशानकाष्ठम्, वनम्, जलम्, अस्थि, लोकवस्तु—एतानि सर्वाणि स्त्रीलिङ्गानि। कर्म, घृतम्, शरीरम्, अग्निः, विषम्, नपुंसकलिङ्गम्; पत्नी, जरसा, नदी, लक्ष्मीः, श्रीः, पृथ्वी, वधूः अपि स्त्रीलिङ्गाः। भ्रूः, पुनर्जन्म, गौः, भगिनी, माता स्त्रियः; वाक्, रक्तम्, दिशा, क्रोधः, युवती, स्फिग् अपि स्त्रीलिङ्गानि। दिवः, दिनम्, वर्षा, सोमः, उष्णिक् छन्दः—एतानि गुणवस्तुकर्मभ्यः स्त्रीलिङ्गानि। एवं स्त्रीलिङ्गरूपाणि उक्तानि। एवं स धर्मशास्त्रस्य व्याकरणस्य च रहस्यं, विभक्त्यर्थानां प्रयोगानां च, साक्षात् दृष्टान्तैः सह, विप्राणां समवायाय सुतः सम्यक् प्रतिपादयामास।