गरुडपुराणम्

मदनः, गालवः, बोधः, घोटः, घोटी चैव औषधवर्गे प्रसिद्धाः। चतुरङ्गुलसञ्ज्ञितं व्याधिघातमित्यभिधीयते। आरग्वधः राजवृक्षः, स एव च रैवत इत्युच्यते। दन्ती, काकेन्दुतिक्ता, कण्टकी, विकङ्कटश्च नाम्ना निर्दिष्टाः। निम्बः अरिष्ट इत्युच्यते, पटोलः कोलकसञ्ज्ञकः। वयस्थाः, विशल्या च छिन्ना, छिन्नरुहा इत्यपि कथ्येते। वशा, दन्त्यमृता इत्येतत् गुडूच्याः नाम्नि प्रसिद्धम्। किराततिक्तकः, भूमिम्बः, काण्डतिक्तकश्च औषधिगणेषु समाविष्टाः। एवं हे हरि! एतेषां वन्यौषधीनां नामानि सूतेन निवेदितानि। अधुना कुमारस्य शौनकाय भाषितां व्याकरणविद्यां विस्तरेण प्रवक्ष्यामि। कुमारः कथयति— हे कात्यायन! पदप्रतिपत्तये, बालानां शिक्षाय च, संक्षेपेण व्याकरणं प्रवक्ष्यामि। सुप्तिङन्तं शब्दं पदमिति विज्ञेयम्। सप्तविभक्तियुक्तं सुप्, तत्र स्वौजसः प्रथमा, या धातोः स्वभावतः सन्निहिता। सम्बोधनार्थे, लिङ्गादिषु च, कर्तृकर्मणोरनुक्ते, अर्थवदक्षरं प्रत्ययहीनं प्रयुज्यते। अमौशसः द्वितीया, या कर्मणि प्रयुज्यते; विशेषतः अन्येन सह योजने। टाभ्याम्भिस् तृतीया, करणकर्तृविषये; येन क्रियते तत्करणम्, यः करोति स कर्ता। ङेभ्याम्भ्यस्चतुर्थी, या सम्प्रदानार्थे; यत्र दातुमिच्छा, तत्र दातव्ये चतुर्थी विधीयते। ङसिभ्याम्भ्यः पञ्चमी, या अपादानार्थे; यत्र त्यागः, ग्रहणम्, गमनं, भीतिः वा, तत्र पञ्चमी स्मृता। ङसाम् षष्ठी, या स्वाम्याद्यर्थे; ङसु सप्तमी, या अधिकरणे प्रयुज्यते। अधिष्ठानं अधिकरणम्, रक्षणार्थे प्रयुज्यते; यदिष्टम्, अनिष्टं वा, अपादानं स्मृतम्। पञ्चमी पर्युपाङ्गसंबन्धे, अन्यत्राप्यर्थे प्रयुज्यते; 'एन' संयोगे कर्मणि द्वितीया। पुनःक्रियायां, आधारचिह्ने, विभागे, वितरणे, सहार्थे, न्यूनत्वे, समीप्ये च विवक्षितम्। प्रयत्नार्थे, गत्यर्थेषु, द्वितीया चतुर्थ्यौ; जडेषु, उदासीनकर्मणि द्वे विभक्ती। नमः, स्वस्ति, स्वधा, स्वाहा, अलम्, वषट् इत्यादीनां चतुर्थी; तदर्थे, तुमुनर्थे च। सहार्थे, तिरस्कारार्थे, विशेषे तृतीया; काले, अवस्थायां सप्तमी; एतैः संयोगे षष्ठी अपि। स्वामीश्वराध्यक्षसाक्ष्युत्तरपत्यानां निश्चित्य द्वे विभक्ती; हेत्वर्थे षष्ठी। स्मरणकर्मणि, कर्तुमर्थे, हिंसायामपि, प्रयोजने, क्रिया कर्ता च निर्दिश्यते। षष्ठी न कर्तृकर्मणोः, नापि कृदन्ते; प्रातिपदिकं द्विविधं—नाम, धातुश्च। भू-आदिभ्यः तिङ्लकाराः; दश तिङन्तानि—टिप्, तस्, सिप्, थस्, थ, मिप्, वस्, मस्, झि, ताम्, झः, ताः, स्थ, थ, ण्ध्वम्, इत्यादि। परस्मैपदे मिप्, वस्, मस्; आत्मनेपदे पदानाम्। ताताम् झाः प्रथमः, मध्यः, स्थ, सा, था, ण्ध्वम् मध्यमः, उत्तमः अन्त्यः। इड्, बह्, महि इत्यादि विकरणाः; धातुर्निजादिः; नाम्नामपि प्रथमपुरुषः। मध्यमः युष्मदर्थे, उत्तमः अस्मदर्थे; भू-आदिधातवः, सनाद्यन्ताः अपि। लड् वर्तमानार्थे, स्मेन् लिट् लङ् अतीते, लोट् चेष्टायाम्। विध्यर्थे, अनुमत्यर्थे, उपदेशे, आमन्त्रणे, आज्ञायाम्, प्रार्थनायां, चेष्टार्थे लोट्। विधिलिङ् वर्तमानातिरिक्ते परोक्षे; अतीते लिट्, भविष्यति लट्; अनुप्रस्तुते अपि धातोः। यत्र दातुः क्रियापरिग्रहः, तत्र लेट् विधिलिङर्थे; कृत्येषु, भवितव्येषु, नकर्तव्येषु च तृजाद्याः। अथ सूतः ब्राह्मणान् संबोध्य प्रोवाच—साम्हिताद्यनुक्रमेण दृष्टान्तान् प्रवक्ष्यामि। अत्र सेवायां, लाङ्गलीषायां, मणिपये, गङ्गाजले, तवल्कार, ऋणार्ण, प्रारणे च लकारः प्रसिद्धः। तवल्कारः शीतार्तोऽपि; सैन्द्र्यः, सौकारः अपि। वधूस्थानं पित्रर्थं; 'ला' प्रत्ययः नियमेन प्रयुज्यते। नायकः लवणः; गावः एताः, न तु स्वामिनः। देव्या गृहं अत्र; एते द्वौ चतुरौ विज्ञेयौ। एते षडश्वाः; न तु कमलदलानि। यत्करोति, यन्न करोति, तत् जलं, तत् श्मशानम्। अत्र पचति, अत्र पच्यते; त्वं आवृत्य, इत्युच्यते। त्वं गर्जसि, त्वं तरसि, स्मरन्। त्वं लिखसि, त्वं कुरुषे, त्वं शयितः, अदृश्यः अपि। त्वं मध्ये, सदा पूजां करोति। कः क्लेशेन करोति? कः तथा कुर्यात्? कः फलस्थितः? कः शयितः? कः नपुंसकः? कः गौरवं प्राप्नोति? कः अत्र? कः तथा कथ्यते? देवाः वदन्ति—“गच्छ मित्र।” विष्णुः स्वयमेव गच्छति; गीतपतिः, धूमपतिश्च तथा। एवं व्याकरणस्य रहस्यं, औषधीनां नामानि, प्रयोगानां च उदाहरणानि, श्रद्धया, सौम्यया च कथया, श्रोतृजनाय निवेदितानि।