शृणु, भगवन्! मित्स्नमित्स्नपरिमाणविधानं तथा औषधिविशेषाणां नामानि, तदनन्तरं शब्दानां व्याकरणविचारश्च यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि। यः कर्षः, स एव परिमाणमिति विज्ञेयः, सुवर्णं च तथा। कवलग्रहः अन्यः, पलेऽर्धं शुक्तिः कथ्यते, अष्टौ माषकाः अपि परिमाणरूपेण स्वीकृताः। पलं बिल्वमिति, द्वे पले मुष्टिः, तथैव प्रसृतिर्द्विपलसमाख्या। अञ्जलिः कुडवश्च चत्वारः पलसंख्यायुक्तौ। अष्टपलानि एकमष्टमानं स्यात्, एष मानः प्रमुखः। चत्वारः कुडवाः प्रस्थः, चत्वारः प्रस्थाः आढकः इति। काशपात्रं अपि निर्दिष्टम्, चतुर्आढकाः द्रोणः। तुला शतपलमिता, भागः विंशतिपलः। एवं प्रस्थद्रव्याणां परिमाणविधानं पण्डितैः निरूपितम्, द्रवद्रव्येषु तु द्विगुणं प्रमाणं स्मृतम्। भद्रदारुः दिव्यद्रुमः, दारुः देवदारु इति कथ्यते। कुष्ठं औषधिविशेषः, मांसी नलदमूलमिति। शङ्खः शुक्तिः नखश्च, शङ्खः पुनः शङ्ख इति। व्याघ्रः व्याघ्रनखः, पुरः पलंकषः, महिषाक्षः गुग्गुलुः। रसं रसं रजतम्, गन्धरसं बौलम्, सर्जः सर्जवृक्षस्य रसा। प्रियङ्गुः, फलिनी, श्यामा, गौरी च औषधिसंज्ञाः। करञ्जः, नक्तमालः, पूतिकः, चिरबिल्वः च निर्दिष्टाः। शिग्रुः शोभाञ्जनमिति, ज्ञानमानमपि तस्यैव नाम। जया, जयंती, शरणी, निर्गुण्डी, सिन्धुवारः इति कीर्तिताः। मोरटा, पीलुपर्ण, तुण्डी तुण्डिकेरिका इति कथ्यते। मदनः, गालवः, बोधः, घोटा, घोटी च निर्दिष्टाः। चतुरङ्गुलं व्याधिघातसंज्ञकमिति। आरग्वधः राजवृक्षः, रैवत इति च। दन्ती, काकेन्दुतिक्ता, कण्टकी, विकङ्कटः अपि नामानि। निम्बः अरिष्टः, पटोलः कोलकः। वयस्थाः, विशल्या, छिन्ना, छिन्नरुहा इति च। वशा, दन्त्यमृता, गुडूचीति; किराततिक्तकः, भूम्निम्बः, काण्डतिक्तकः अपि तत्रैव। एतानि नामानि, हे हरि! औषधिविशेषाणां वने जातानां। अधुना व्याकरणं प्रवक्ष्यामि, यथोक्तं कुमारेण शौनकाय। कुमार उवाच—अधुना व्याकरणं संक्षेपेण प्रवदामि, हे कात्यायन! सुस्पष्टार्थशब्दविवेकाय, बालानां शिक्षाय च। यः शब्दः सुप् अथवा तिङन्तः स पदमिति। सुप् सप्तविभक्त्यर्थः, 'स्वौजसः' प्रथमा, या धात्वर्थे निहिता। सम्बोधनादिषु, लिङ्गादिषु, कर्तरि कर्मणि चानुक्ते, अर्थवान् शब्दः धात्वन्तरहितः प्रयुज्यते। अमौशसः द्वितीया, या कर्मणि प्रयुज्यते; विशेषतः अन्येन सह योज्यते। टाभ्याम्भिस् तृतीया, या करणकर्तृवाचका। येन क्रियते तत्करणम्, यः करोति स कर्ता। चतुर्थी विभक्तिः ङेभ्याम्भ्यः, या सम्प्रदाने प्रयुज्यते; यत्र दातुमिच्छा, दानाभिलाषः, तत्र दत्तव्यः चतुर्थी। पञ्चमी विभक्तिः ङसिभ्याम्भ्यः, या अपादाने प्रयुज्यते; यत्र त्यागः, ग्रहणं, भीतिः, तत्र पञ्चमी। षष्ठी ङसाम्, या स्वामित्वे प्रयुज्यते; सप्तमी ङसु, या अधिकरणे। अधिकरणं तु आश्रयः, रक्षणार्थं प्रयुज्यते; यदिष्टं यदनिष्टं, तदपादानम्। पञ्चमी पर्युपाङ्गसंबन्धे, अन्यत्रापि प्रयुज्यते; एनेन सह क्रियापदेषु द्वितीया। पुनः, प्रयत्न, आधार, विभाग, वितरण, सहचर्य, न्यूनता, सान्निध्ये द्वितीया-चतुर्थ्यः। प्रयत्नाय, गत्यर्थेषु द्वितीया-चतुर्थ्यः; जडेषु द्विविभक्त्यन्तं कार्यम्। नमः, स्वस्ति, स्वधा, स्वाहा, अलम्, वषट्—एषां चतुर्थी प्रयुज्यते, तथेह्यर्थे। तृतीया सहचर्ये, तिरस्कारार्थे, विशेषे; सप्तमी काले, अवस्थायां, एतैः सह षष्ठी। स्वामिन्, ईशे, पते, साक्षिणि, दायादे, अपत्ये—द्विविभक्त्यन्तं निर्णये; हेतौ षष्ठी। स्मरणकर्मणि, प्रयत्नकर्मणि, हिंसायां, कर्मकर्तरि च। षष्ठी न कर्तरि कर्मणि, नापि कृदन्ते; धातुः नाम क्रियापदद्वयं। भूआदिभ्यः तिङ्लः; दश तिङन्तानि—टिप्, तस्, सुँ, झि प्रथमा; सिप्, थस्, थ मध्यमा; मिब्, वस्, मस् उत्तमा; परस्मैपदस्य, आत्मनेपदस्य च। ता, ताम्, झ प्रथमाः; स्थ, थ, ध्वम् मध्यमा; उत्तमा अन्त्यः। इड्, बह्, महिः इत्यादयः प्रत्ययाः; धातुः णिजादयः; नाम्न्यपि प्रथमपुरुषः। मध्यमा युष्मदर्थे, उत्तमा अस्मदर्थे; भूआदिधातवः, सन्-आदिषु च। लड् वर्तमानकाले, स्मेन् परोक्षे, लङ् अनद्यतनभूते; लोट् इच्छायाम्। विधिलिङ् उपदेशे, आमन्त्रणे, आज्ञायाम्, प्रार्थनायाम्, इच्छायाम्। विधिलिङ् परोक्षे, लिट् अतीते, लट् भविष्यति; अन्यत्रापि, धातोः। दातारं क्रियायाः अतिक्रमे लेट् विधिलिङर्थे; परिपूर्णे त्रिषु—धर्मे, कर्मणि, कर्तरि—परिपूर्णकालः। एवं परिमाणानां, औषधिसंज्ञानां, व्याकरणस्य च संक्षिप्तं विवेचनं महर्षिणा कुमारः शौनकाय प्रोक्तवान्।