गरुडपुराणम्

सूतः हरिं प्रति कथयति—काञ्चन औषधद्रव्याणां नामानि विद्यानि। तत्र नेत्ररोगनिवारणाय काशीशः, पुष्पकाशीशः, धातुकाशीशः, काशी च प्रसिद्धानि। मृत्तिकात् उत्पन्नं क्षारं सौराष्ट्री इति, पङ्कपरपट्याख्यं काक्षी, खनिजं समाक्षिकं, ताप्युत्थात् जातं ताप्यं च निर्दिष्टम्। शिलायाः, मनःशिलायाः, नेपाळ्याः, कुलटीयाः च उल्लेखः; आलः वा मनस्तालकः हरितालः इति कथ्यते। गन्धकः गन्धपाषाणः इति, रसः रजतः, ताम्रमौदुम्बरः, शुल्बः, म्लेच्छमुखः च निर्दिष्टाः। अद्रिसारः तीक्ष्णलोहः, लोहमञ्जः इति; माक्षिकः, मधु, क्षौद्रं पुष्पसारः इति गण्यते। ज्येष्ठं जलसंयुक्तं काञ्जिकं, सुवीरकं इति; सीता, सितोपला, मत्स्यण्डी शर्कराविशेषाः। त्वग्, एलायाः, पत्रकस्य सममात्रा त्रिसुगन्धि, त्रिजातकं इति; नागकेशरसंयुक्तं चतुर्जातं इति। पिप्पली, पिप्पलीमूलम्, चव्यं, चित्रकं, नागरं, पञ्चकोलः, कोलकः इत्येतानि वर्णितानि। प्रियङ्गुः कङ्गुकाः, कोरदूषः कोद्रवः, त्रिपुटः पुटः, कलापः लङ्गकः इति ज्ञातव्यम्। सतीनं, वर्तुलं, वेणुं, पिचुकं, पितलं, चाक्षं, बिडालपदकं च नामानि। तत्र कर्षः, सुवर्णः, कवलग्रहः, अर्धपलः शुक्तिः, अष्टमाषकाः इति प्रमाणानि। पलम् बिल्वः, मुष्टिः द्विपलः, प्रसृतिः द्विपलः, अञ्जलिः, कुडवः चतुर्पलः। अष्टपलानि एकमष्टमानः, चतु:कुडवाः एकः प्रस्थः, चतु:प्रस्थाः एकमाढकः। काशपात्रं, द्रोणः चतु:आढकः, तुला शतपलः, भागः विंशतिपलः इति प्रमाणव्यवस्था। प्रस्थद्रव्याणां प्रमाणं इदं, द्रवद्रव्याणां तु द्विगुणं। भद्रदारुः दिव्यद्रुमः, दारुः देवदारुः, कुष्ठः औषधवनस्पतिः, मांसी नलदमूलम्। शङ्खः शुक्तिः, नखः, शङ्खः, व्याघ्रः, व्याघ्रनखः, पुरः पलङ्कषः, महिषाक्षः गुग्गुलुः। रसः रजतः, गन्धरसा: भूमिप्रकारः, सर्जः सर्जवृक्षस्य रसनम्। प्रियङ्गुः, फलिनी, श्यामा, गौरी औषधवनस्पतयः। करञ्जः, नक्तमालः, पूतिकः, चिरबिल्वः, शिग्रुः शोभाञ्जनः, ज्ञानमानः इति। जया, जयन्ती, शरणी, निर्गुण्डी, सिन्धुवारः, मोरटा, पीलुपर्णः, तुण्डी तुण्डिकेरिका इति। मदनः, गालवः, बोधः, घोटा, घोटी, चतुरङ्गुलः व्याधिघातः इति। आरग्वधः राजवृक्षः, रैवतः; दन्ती, काकेन्दुतिक्तः, कण्टकी, विकङ्कतः। निम्बः अरिष्टः, पटोलः कोलकः, वयस्था, विशल्या, छिन्ना, छिन्नरुहा इति। वशा, दन्त्यमृताः गुडूची; किराततिक्तकः, भूनिम्बः, काण्डतिक्तकः च। इदानीं सूतः हरिं प्रति उक्तवान्—एतानि वनौषधीनां नामानि। ततो व्याकरणं व्याख्यास्यामि, यथा कुमारः शौनकाय उक्तवान्। कुमारः कथयति—व्याकरणस्य सारं कथयिष्यामि, कात्यायन, स्थापनशब्दविवेकाय, शिशुशिक्षाय च। सुप् वा तिङ् प्रत्ययान्तं पदम् इति; सुप् सप्तविभक्तयः; "सौजसः" प्रथमा, या मूलशब्दे स्थितिः। सम्बोधनादि, लिङ्गादौ, कर्तृकर्मविवेकाभावे, अर्थपूर्णं प्रत्ययशून्यं मूलशब्दं प्रयुज्यते। "अमौशसः" द्वितीया, कर्मणि; द्वितीया कर्मणि, विशेषतः संयुक्ते। "टाभ्यांभिस्" तृतीया, करणकर्तृयोः; यद् यद् क्रियायाः करणम्, तद् करणम्; कर्ता क्रियाकारकः। "ङेभ्यांभ्यस्" चतुर्थी, प्राप्तव्ये; यत्र दातव्यं, इच्छायाम्, चतुर्थी। "ङसिभ्यांभ्यस्" पञ्चमी, अपादाने; यत्र गच्छति, गृह्यते, भयम्, पञ्चमी स्मरणीयम्। "ङसाम्" षष्ठी, स्वामी सम्बन्धे; "ङसु" सप्तमी, अधिकारस्थले। अधारः अधिकारः, रक्षणार्थे; अभिलषितम् वा अनभिलषितम् अपादानम्। पञ्चमी पर्युपाङ् सह, अन्यार्थे; "एन्" संयुक्ते, क्रियापदेषु द्वितीया। पुनः क्रियायाम्, आधारसूचने, विभागे, वितरणे; सहार्थे, न्यूनत्वे, सन्निधौ। द्वितीया, चतुर्थी, प्रयत्नार्थे, गत्यर्थे; जडार्थे द्वौ विभक्तिप्रत्ययौ। नमः, स्वस्ति, स्वधा, स्वाहा, अलम्, वषट्—चतुर्थी प्रयोगः; क्रियायाः हेतौ। तृतीया सहार्थे, तिरस्कारार्थे, विशेषणार्थे; सप्तमी काले, अवस्थायाम्; "एतैः" संयुक्ते षष्ठी। स्वामी, प्रभुः, नायकः, साक्षी, उत्तराधिकारी, पुत्रः—द्वौ विभक्तिप्रत्ययौ; हेतौ षष्ठी। एवं कुमारः व्याकरणस्य सारं कात्यायनाय उपदिष्टवान्, शिशुशिक्षाय च विवेचनं कृतवान्।