गरुडपुराणम्

एवं भगवतः सनातनधर्मस्य महोदारशास्त्रे, औषधिवर्गस्य विशिष्टनामा‌नि महर्षिभिः प्रकीर्तितानि। तत्र सिंहास्य, वृषवास, मातरुषक इति निर्दिष्टानि; जीवक, जीवशाक, कर्बुर, शटी च प्रसिद्धानि। कट्फल, सोमवृक्ष, अग्निगन्धा, सुगन्धिका; शताङ्ग, शतपुष्पा, मिंसिर, मधुरिका इति विचार्यन्ते। पुष्करमूल, पुष्कर, पुष्कराह्वय इत्येतानि ज्ञेयानि; यास, धन्वयास, दुर्वर्ष, दुरालभा अपि कीर्त्यन्ते। वाकुची, सोमराजी, सोमवल्ली इत्यादीनि नामानि; मार्कव, केशराज, भृङ्गराज अपि स्मृतानि। विदग्धैः वेदगजः चक्रमर्दक इति उच्यते; सुरङ्गी तगरः, तस्य स्नायु: कलनाशा, तस्यैव वायसी इति नामान्तरं प्रसिद्धम्। महाकालः बेला इति ज्ञायते; तण्डुलीयः घनस्तनः; इक्ष्वाकुः तिक्तालबुः इति परिगण्यते। धामार्गवः, कोशातकी, यामिनी च ज्ञेयाः; कोशातक्याः भेदाः कृतभेदन इति कथ्यन्ते। एवं, जीमूतः खुड्डाक, देवताडक इति अपि कथ्यते; गृध्रनखीति नाम, हिङ्गुकाकादनी नामान्तरं च। अश्वारी अपि विज्ञेया, करवीरः अश्वमारकः इति; सिन्धु, सैन्धव, सिन्धूत्थ इति मणिमन्थस्य नामानि। क्षारः, यवाग्रजः यवक्षार इति; सर्जिका, सर्जिकाक्षारः द्वितीयप्रकारेण ज्ञेयौ। काशीशः, पुष्पकाशीशः नेत्ररोगहरौ; धातुकाशीशः, काशी च तद्वत्। सौराष्ट्री मृदक्षारः, काक्षी पङ्कपर्पटी इति; समाक्षिकः धातुः, ताप्यः ताप्युत्थात् जातः इति प्रसिद्धम्। शिला, मनःशिला, नेपालि, कुलटी च ज्ञेयाः; आला वा मनस्तालकः हरितालः इति निर्दिष्टः। गन्धकः गन्धपाषाणः, रसः रजतः इति; ताम्रमौदुम्बरः, शुल्बः, म्लेच्छमुखः अपि स्मृताः। अद्रिसारः तीक्ष्णलोहः, लोहकञ्च इति; माक्षिक, मधु, क्षौद्रं पुष्पसारः इति परिगण्यते। ज्येष्ठं जलयुक्तं कांजिकं, सुवीरकं च; सीता, सितोपला, मत्स्यण्डी शर्कराविशेषाः। त्वक्, एला, पत्रकं सममात्रया त्रिसुगन्धि, तज्जातं त्रिजातकं; नागकेशरेण सह चतुर्जातकं इति। पिप्पली, पिप्पलीमूल, चव्य, चित्रक, नागरः इत्यादयः पञ्चकोलः, तस्य कोलक इति नामान्तरम्। प्रियङ्गुः कङ्गुका, कोरदूषः कोद्रवः; त्रिपुटः पुटः, कलापः लङ्गकः इति। सतीन, वर्तुल, वेणु, पिचुक, पितल, चाक्ष, बिडालपदक इत्यादयः अपि नामानि। कर्षः प्रमाणं, सुवर्णः अपि; कवलग्रहः अन्यः; अर्धपलः शुक्तिः, अष्टमाषकाः अपि निर्दिष्टाः। पलं बिल्वः, मुष्टिः द्विपलसमः, प्रसरिति द्विपलः; अञ्जलिः, कुडवः चतुर्पलसमानौ। अष्टपलानि एकमष्टमानं; चतु:कुडवाः प्रस्थः, चत्वार: प्रस्थाः आढकः। काशपात्रं निर्दिष्टं, द्रोणः चतु:आढकः; तुला शतपलः, भागः विंशतिपलः इति। एवं प्रस्थद्रव्याणां प्रमाणव्यवस्था पण्डितैः निरूपिता; द्रवद्रव्याणां तु द्विगुणा इति। भद्रदारुः दिव्यद्रुमः, दारुः देवदारुः; कुष्ठं औषध, मांसी नलदरूपा। शङ्खः शुक्तिः, नखः; शङ्खः एव च; व्याघ्रः, व्याघ्रनखः; पुरः पलंकषः, महिषाक्षः गुग्गुलुः। रसः रजतः, गन्धरसः भूमि, सर्जः सर्जवृक्षस्य रालः; प्रियङ्गु, फलिनी, श्यामा, गौरी औषधयः। करण्जः, नक्तमालः, पूतिकः, चिरबिल्वः; शिग्रुः शोभाञ्जनः, ज्ञानमानः अपि। जया, जयन्ती, शरणी, निर्गुण्डी, सिन्धुवारः; मोरटा, पीलुपर्ण, टुंडी, टुण्डिकेरिका इति। मदन, गालव, बोध, घोट, घोटी अपि; चतुरङ्गुलं व्याधिघात इति प्रसिद्धम्। आरग्वधः राजवृक्षः, रैवत इति अपि; दन्ती, काकेंदुतिक्ता, कण्टकी, विकंकटः अपि। निम्बः अरिष्टः, पटोलः कोलकः; वयस्था, विशल्या, छिन्ना, छिन्नरुहा इति। वशा, दन्त्यमृता गुडूची; किराततिक्तक, भूमिम्ब, काण्डतिक्तक च। एवं सुतः उवाच—एतानि नामानि, हे हरि, वन्यौषधीनां। अधुना व्याकरणं वक्ष्यामि, यथाकुमारः शौनकाय उक्तवान्। कुमारः उवाच—अधुना व्याकरणं संक्षेपेण कथयामि, हे कात्यायन, सिद्धशब्दविवेकाय, बालानां शिक्षाय च। सुप् वा तिङन्तं पदं स्यात्; 'सुप्' सप्तविभक्तयः; 'सवौजसः' प्रथमा, या प्रातिपदिके निहिता। सम्बोधन, लिङ्गादिकार्येषु, कर्तुः कर्मणोः अनुक्ते, अर्थवत्तरं प्रातिपदिकं तिङ्वर्जितं प्रयुज्यते। 'अमौशसः' द्वितीया, या कर्मणि प्रयुज्यते; द्वितीया कर्मणि विशेषतः अन्येन सह। 'टाभ्याम्भिस्' तृतीया, या करणकर्तृवाचिका; येन क्रियते तत्करणम्, यः करोति सः कर्ता इति।