गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन्! अथ कर्ष्णार्जकः, करालः, कालमानः च कीर्त्यन्ते। प्राची, बला, नदीक्रान्ता, काकजङ्घा, वायसी च नामानि निर्दिश्यन्ते। मूषिकपर्णा ज्ञेया, भ्रमन्ती च आखुपर्णिका च स्मृताः। विषमुष्टिः, द्रावणं, केशमुष्टिः चोक्ताः। किंलिही, कटुकी च विज्ञेया, अन्तकः आम्लवेतसः इति; अश्वत्थः, बहुपत्रा, आमलकी च अपि निर्दिष्टाः। अरूषक्रः, पत्रं, शूकः, क्षीरी, राजादनः चोच्यन्ते। महापत्रा, दाडिमः, करकः च अपि स्मृताः। मसूरी, विदली, शष्पा च कालिन्द्याख्याः; कण्टकाख्या, महाश्यामा, वृक्षपादी चोक्ताः। विद्याः, कुन्ती, निकुम्भा, त्रिभङ्गी, त्रिपुटी, त्रिवृत्, सप्तला, यवतिक्ता, चर्मा, चर्मकसः च अपि नामानि निर्दिश्यन्ते। शङ्खिनी, सुकुमारी, तिक्ताक्षी, अक्षिपीलुकः; गवाक्षी, अमृता, श्वेता, गिरिकर्णः, गवादिनी च अपि स्मृताः। काम्पिल्लकः, रक्ताङ्गः, गुण्डा, रोचनिका; हेमक्षीरी, पीता, गौरी, कालदुग्धिका इति चोच्यन्ते। गाङ्गेरुकी, नागबला, विशालाः, इन्द्रवारुणी; तर्क्ष्यः, शैलः, नीलवर्णः, अञ्जनं, रसाञ्जनं च अपि निर्दिष्टम्। शाल्मलीनिर्यासः मोचरः इति कथ्यते; प्रत्यक्पुष्पी, खरी, अपामार्गः, मयूरकः च ज्ञेयाः। सिंहास्यः, वृषवासाः, माटरूषकः विधेयाः; जीवकः, जीवशाकः, कर्बुरः, शटी च अपि ज्ञातव्याः। कट्फलः, सोमवृक्षः, अग्निगन्धा, सुगन्धिका; शताङ्गा, शतपुष्पा, मिंसिरः, मधुरिका चोक्ताः। पुष्करमूलम्, पुष्करः, पुष्कराह्वयः च ज्ञेयाः; यासः, धन्वयासः, दुष्पर्षः, दुरालभा च अपि स्मृताः। वाकुची, सोमराजी, सोमवल्ली चोक्ताः; मार्कवः, केशराजः, भृङ्गराजः च अपि निर्दिष्टाः। वेदगजः चक्रमार्दकः इति कुशलैः कथ्यते; सुरङ्गी तगराख्या, तस्या स्नायुं कलनाशा, वायसी च अन्यदनाम। महाकालः बेलाख्यः, तण्डुलीयः घनस्तनः, इक्ष्वाकुः तिक्तालबुः इति कथ्यते। धामार्गवः, कोशातकी, यामिनी च ज्ञेयाः; कोशातक्याः प्रकाराः कृतभेदनाख्याः। जिमूतः खुड्डाकः, देवताडकः इति च; गृध्रनखी, हिङ्गुकाकादनी च अपि नामानि। अश्वारि ज्ञेया, करवीरः अश्वमारकः इति; सिन्धुः, सैन्धवः, सिन्धूथ्थः च मणिमन्थस्य नामानि। क्षारः, यवाग्रजः यवक्षारः इति; सर्जिका, सर्जिकाक्षारः द्वितीयप्रकारः इति कथ्यते। काशीषः, पुष्पकाशीषः नेत्ररोगहरौ; धातुकाशीषः, काशी इति च नामानि निर्दिष्टानि। सौराष्ट्री मृदाक्षारः, काक्षी पङ्कपर्पटी, समाक्षिकः धातुः, ताप्यः ताप्युत्थजः। शिला, मनःशिला, नेपालि, कुलटी च ज्ञेया; आलः वा मनस्तालकः हरितालः इति निर्दिष्टः। गन्धकः गन्धपाषाणः, रसः पारेः; ताम्रमौदुम्बरः, शुल्बः, म्लेच्छमुखः च अपि स्मृताः। अद्रिसारः तीक्ष्णलोहः, लोहकञ्च इति; माक्षिकः, मधु, क्षौद्रं पुष्परसः इति कथ्यते। ज्येष्ठं जलयुक्तं काञ्जिकं, सुवीरकं च; सीता, सितोपला, मत्स्यण्डी च शर्कराविशेषाः। त्वक्, एला, पत्रकं सममितं त्रिसुगन्धि त्रिजातकम्; नागकेशरेण सह चतुर्जातं सञ्जायते। पिप्पली, पिप्पलीमूलं, चव्यं, चित्रकं, नागरं च निर्दिष्टम्; पञ्चकोलः इति, कोलकः च अन्यदनाम। प्रियङ्गुः कङ्गुका, कोरदूषः कोद्रवः; त्रिपुटः पुटाख्यः, कलापः लङ्गकः इति कथ्यते। सतीनः, वर्तुलः, वेणुः, पिचुकः, पितलः, चाक्षः, बिडालपदकः च अपि नामानि। कर्षः प्रमाणम्, सुवर्णं च तथा; कवलग्रहः अपि; अर्धपलः शुक्तिः, अष्टौ मासकाः च अपि विज्ञेया। पलः बिल्वः, मुष्टिः द्विपलः, प्रसृतिर्द्विपलः; अञ्जलिः, कुडवः चतुःपलः इति कथ्यते। अष्टपलानि अष्टमानः इति प्रमाणम्; चतुष्कुडवः प्रस्थः, चतु:प्रस्थाः आढकः। काशपात्रं च निर्दिष्टं, द्रोणः चतुर्आढकः; तुला शतपलः, भागः विंशतिपलः इति। एवं प्रस्थद्रव्याणां प्रमाणनिर्देशनं पण्डितैः उक्तम्; द्रवद्रव्याणां तु द्विगुणम्। भद्रदारुः दिव्यद्रुमः, दारुः देवदारुः इति; कुष्ठं औषधि, मांसी नलदमूलम् इति। शङ्खः शुक्तिः, नखः, शङ्खः पुनः; व्याघ्रः, व्याघ्रनखः; पुरः पलङ्कषः, महिषाक्षः गुग्गुलुः। रसः पारदः, गन्धरसः गेरुः, सर्जः सर्जवृक्षनिर्यासः; प्रियङ्गुः, फलिनी, श्यामा, गौरी च औषधिरूपे निर्दिष्टाः। करञ्जः, नक्तमालः, पूतिकः, चिरबिल्वः च अपि; शिग्रुः शोभाञ्जनः, ज्ञानमानः इति कथ्यते। जया, जयन्ती, शरणी, निर्गुण्डी, सिन्धुवारः; मोरटा, पीलुपर्णः, टुण्डी च टुण्डिकेरिका इति अपि निर्दिष्टाः। एवं भगवन्, एतेषां औषधीनां, वृक्षाणां, द्रव्याणां, प्रमाणानां च नामानि, रूपाणि, विशेषाः च श्रुत्वा, सर्वं तत्त्वेन विज्ञेयम्।