गरुडपुराणम्

शरद्ग्रीष्मयोः काले अश्वानां बलवृद्ध्यर्थं सुविपाचितं गुडूचीं पञ्चपलान्युत्तमं घृतसंयुक्तं प्रातःकाले दातव्यम्। एषा गुडूची रोगनाशिनी, पुष्टिदायिनी, बलविकासिनी च, तस्याः क्षीरसंयुक्तं वा अन्यथा अश्वेभ्यः दातव्यम्। गुडूचीप्रमाणेन शतावरीं तथा अश्वगन्धां मध्यमजातये चतुः अथवा त्रिपलान्यादेयानि, अधमजातये तु तदनुसारं पलानि दातव्यानि। यदा सर्वे पशवः अकस्मात् समानरूपेण विनापराधेन मृत्युम् आप्नुवन्ति, तदा तद्व्याधि महामारीरूपं ज्ञेयम्। तस्य महामारीरोगस्य शान्त्यर्थं हृतकीप्रभृत्यौषधयोगेन, होमदानब्राह्मणभोजनादिभिः रक्षाविधिः कर्तव्यः। हरीतकीं गोमूत्रेण तैलेन लवणेन च यथाक्रमं प्रथमं पञ्च, ततः पञ्च, एवं शतपर्यन्तं वर्धयित्वा दातव्यम्; शतं, अशीतिः, षष्टिः वा उत्तममात्रा इति। अथ गजचिकित्सायाः विज्ञानं कथयामि। गजानां हितानि योगानि पूर्वं उक्तानि; गजानां मात्राचतुर्गुणं दातव्यम्, तैः गजरोगाः प्रशम्यन्ति। महामारीरोगशान्त्यर्थं गजेषु, देवब्राह्मणपूजनं रत्नैः कृत्वा, पीतगायं दातव्यम्। उपवासपूर्वकं गजस्य द्विकर्णयोर्मध्ये माला बन्धनीयाः, वैद्यैः मन्त्रैः अभिष्टवस्तूनि दातव्यानि। सूर्यशिवदुर्गाश्रीविष्णुभिः स्तोत्रपाठेन गजः रक्षितः भवति; भूतानां हविः दातव्यम्, चतुर्बलैः स्नानं कर्तव्यम्। मन्त्रसंयुक्तं भोजनं दातव्यम्, भस्मना गजः सिञ्चनीयः; भूतरक्षासु शुभः शुद्धः च, गजः सदा रक्षितव्यः। त्रिफला, पञ्चकोल, दशमूल, विडङ्ग, शतावरी, गुडूची, निम्ब, वासक, किंशुक इत्यादयः औषधयः उपयुक्ताः। गजरोगनाशाय शुष्ककटुकयोगः हितः; आयुर्वेदयोः तदुक्तं संक्षेपेण निरूपितम्। हरिः उवाच—हे शिव, पुनर्नवा अथवा अपामार्गमूलं योन्यां नूतनं स्थाप्यते, तद्वशात् स्त्रीशरीरस्य वेदना तथा युवतिव्यथा निवार्यते। भूमिः, कुम्भीमूलं, तण्डुलचूर्णं वा क्षीरसंयुक्तं सप्तदिनानि सेवनं स्त्रीणां स्तन्यवृद्धये महतीं कुर्यात्। रुद्र, इन्द्र, वरुणीमूलपिष्टं घृतसंयुक्तं स्त्रीस्तनवेदना नाशयति। एतद् भक्ष्यं गर्भवेदनाशनं भवति; कारवेल्लमूलपिष्टं योन्यां स्थाप्यते, तद्वशात् यद् स्थितं निष्कास्यते। यदा गर्भयोनि स्रवति, तदा अन्यत् विचारणीयं नास्ति; नीलीपाटोलमूलं घृततिलतैलसंयुक्तं पिष्टं योन्यां स्थाप्यते, तेन दाहवेदनाः नाश्यन्ते। पाट्हामूलं तण्डुलोदकेन पीडितं पानं कृत्वा, अशुभरोगान् तथा कुष्ठं निवार्यते। मधुजलपानं अन्तःपीडितानां हितकरं भवति। हे शिव, तेन पापरोगदाहः निवार्यते; लाक्षा घृततुल्या क्षीरपानं कृत्वा, प्रदररोगः नाश्यते, संदेहः नास्ति। द्विजयष्टित्रिकटुचूर्णं पानं प्रदरनाशनं भवति। तिलक्वाथसंयुक्तं पानं स्त्रीणां रक्तार्बुदनाशनं भवति; पुष्पयोगः युवतिभ्यः विधीयते। पद्ममूलं शर्करातिलसंयुक्तं स्त्रीभिः शर्करया पानं गर्भपातं साधयति। शीतोदकपानं रक्तस्रावनिवारणं कुर्यात्; शरपुङ्खक्वाथं पानं कृत्वा, हिङ्गुलवणसंयुक्तं स्त्रीणां प्रसवजननं शीघ्रं कुर्यात्। बीजपूरमूलं कटीप्रदेशे बद्ध्वा, प्रसवः संपद्यते। अपामार्गमूलं नाम्ना स्थाप्यते, गर्भिण्याः मूलं समग्रं उत्खातं पुत्रजननं, अन्यथा कन्याजननं भवति। अपामार्गमूलं शिरसि स्थाप्यते, योनिवेदना नाश्यते, अन्यत् विचारणीयं नास्ति। कर्पूरं मदनफलं यष्टिमधुं योन्यां स्थाप्यते, वृद्धायाः योनि सुंदरं भवति, युवत्याः तु अधिकं। श्वेतरजः ललाटे लिखित्वा, शर्कराकुष्ठपानं बालस्य विषभूतरोगरक्षणं कुर्यात्। शङ्ख, नाभि, वचा, कुष्ठ, लोहधारणं बालानां व्याधिनिवारणं साधयति। पलाशचूर्णं मधुघृतामलकविडङ्गसंयुक्तं पानं पुरुषं अतिबुद्धिमन्तं कुर्यात्। एकमासे वृद्ध्यजरामृत्युनिर्मुक्तः भवति। पलाशबीजं घृततिलमधुसमानं सप्तदिनानि भक्ष्यं वृद्ध्यनाशनं साधयति। रुद्रामलकिचूर्णं मधुतैलघृतसंयुक्तं मासमेकं सेवनं यौवनवाक्प्रदं भवति। शिवामलकिचूर्णं मधु वा जलसंयुक्तं प्रातः सेवनं नासिकाबलवर्धनं कुर्यात्। कुष्ठचूर्णं घृतमधुसंयुक्तं प्रातः भक्ष्यं शरीरसौरभ्यं सह सहस्रवर्षायुः साधयति। महेश्वर, माषबीजं शुष्कं पिष्टं घृतसंयुक्तं क्षीरपाकं कृत्वा, मधुघृतक्षीरसंयुक्तं भक्ष्यं कृत्वा, शतस्त्रीणां तृप्तिः तत्क्षणमेव संभवति। तत्र संदेहः नास्ति। रसः एरण्डतैलगन्धकसंयुक्तः बलप्रदः भवति; तृतीयवारं जलकण्ठशुद्धिं कृत्वा ततः भक्ष्यं, तेन बलवृद्धिः भवति। एवं हरिणा शिवाय औषधविधिः, रक्षाविधिः, योगानां फलानि च, क्रमशः श्रद्धया, भक्त्या च, उपदिष्टानि।