सर्वेषां पशूनां चिकित्सायाः विधानं परमं पुराकाले प्रोक्तम्। न्यूनतमेषु अष्टपलपरिमाणं दातव्यं, मध्यमेषु चतुर्दशपलपरिमाणं, न तु शरदि वा ग्रीष्मे दातव्यम्। वातरोगे तैलं शर्करया, सर्पिषा, क्षीरेण च योज्यते; कफे तु कटुतैलं सस्नेहद्रव्यैः, पित्ते त्रिफलाजलं प्रयुञ्जीत। यः अश्वः तण्डुलान्, षष्टिकान्, क्षीरं च खादति, स तु हीनः परिहरणीयः; यः पाकोत्तरजम्बूफलसदृशः सुवर्णवर्णः, स न परिहरणीयः। अर्धप्रहरसमये गुग्गुलुं युक्तशक्त्यश्वाय दद्यात्; स्थिराय तु शीघ्रं क्षीरपायसं भोजयेत्। वातरोगिणे अश्वाय क्षीरं तण्डुलं च दद्यात्; पित्ते मांसरसः, मधु, मुद्गः, सर्पिश्च योजनीयः। कफे मुद्गकुलत्थौ वा तिक्तकटूद्भवान्नानि प्रयुञ्जीत; बधिर्यां वा सर्वत्र दोषोत्थे रोगे गुग्गुलुं प्रयुञ्जीत। सर्वेषां रोगाणां प्रथमदिने दूर्वाचूर्णं पलमेकं दद्यात्, द्वितीयदिने कर्षपरिमाणं, तृतीयदिने पञ्चपलपरिमाणं च। भोजनपाने चोत्तममात्रा अष्टाशीतिपलानि, मध्यमेषु षष्टिपलानि, न्यूनतमेषु चत्वारिंशत् पलानि निर्दिष्टानि। व्रणकुष्ठपङ्गुषु त्रिफलाकषायेन मिश्रितं दद्यात्; मन्दाग्न्युदररोगेषु गोमूत्रेण योजयेत्। वातपित्तव्रणरोगेषु गोक्षीरं सर्पिर्युतं प्रयुञ्जीत; कृशे मांसयुतं भोजनं पोषणाय दद्यात्। शरदि ग्रीष्मे च प्रातः काले सुपिष्टगुडूचीं पञ्चपलपरिमाणां सर्पिणा मिश्रयित्वा अश्वाय दद्यात्। एषा रोगनाशिनी, पुष्टिदा, बलवर्धिनी च; क्षीरेण वा अन्यथा वा अश्वाय दातव्या। गुडूच्याः प्रकारेण शतावरीं अश्वगन्धां च चतुश्च त्रिपलपरिमाणं मध्यमे, न्यूनतमेषु तु तदनुसारं दद्यात्। यदा हेत्वभावे सर्वे पशवः समाना दृश्यन्ते, सहसा च म्रियन्ते, तदा तद्व्याधिं विषघ्नं विज्ञेयम्। होमब्राह्मणभोजनाहुतिादिभिः संस्कारैः हरितकीप्रभृतिभिः च तद्व्याधिः शम्यते। हरितकीं गोमूत्रेण तैलेन लवणेन च दद्यात्; प्रथमे पञ्च, ततः पञ्च, शतपर्यन्तं वर्धयेत्; शतमुत्तमं, अथवा अष्टाशीतिं, अथवा षष्टिं दद्यात्। अधुना गजचिकित्साशास्त्रं प्रवक्ष्यामि। गजेषु चतुर्गुणं मात्राम्, ताभिः गजरोगाः शम्यन्ते। गजेषु विषघ्नरोगशान्त्यर्थं देवब्राह्मणरत्नपूजनं कृत्वा पिङ्गलां गवां दद्यात्। उपवास्य गजेन्द्रस्य दन्तयोर्मध्ये मालां बध्नीयात्, मन्त्रैश्च वैद्याः इच्छितानि वस्तूनि ददुः। आदित्यशिवदुर्गाश्रीविष्णुपाठेन गजः रक्ष्यते; भूतबलिपूर्वकं चतुर्भिः कुम्भैः स्नापयेत्। मन्त्रैः संस्कृतं खाद्यं दद्यात्, भस्मना च सिञ्चेत्; भूतादिभ्यः रक्षणं शुभं शुद्धं च, सदा गजः संरक्षितव्यः। त्रिफला, पञ्चकोल, दशमूल, विडङ्ग, शतावरी, गुडूची, निम्ब, वासक, किंशुकादीनि योजनीयानि। गजरोगविनाशाय रूक्षकटुकयोगः हितः; आयुर्वेदद्वये यथोक्तं संक्षेपेण उक्तम्। हरिः उवाच— हे शिव, पुनर्नवा वा अपामार्गमूलं नवमित्य योनि संस्थाप्य, सुशरीरायाः स्त्रियाः शूलं नाशयति, नवयुवत्याः प्रसववेदना अपि शमयति। पृथ्वीं, कूष्माण्डमूलं, तण्डुलचूर्णं वा सप्तदिनानि क्षीरेण सेवनात् स्त्रियाः स्तन्यवृद्धिः भवति। रुद्र, इन्द्र, वरुणीमूलानां लेपनात् स्तनशूलं शम्यते; सर्पिषा एव लेपः कार्यः। एषं भुक्त्वा गर्भशूलं नाशयति; कारवेल्लमूलपिष्टेन लेपनात् स्थितं च निष्कासयति। गर्भनिष्क्रमणे चिन्ता नास्ति; नीलिपटोला-मूलानि सर्पिषा तिलतैलेन च मिश्रयित्वा— एषां पिष्टं लेपनं दाहशूलं शमयति। पाठमूलं तण्डुलोदकेन पिष्ट्वा पानात् पापरोगं हन्ति, कुष्ठं चापि निवारयति; मधुना मिश्रितं जलं पानाय हितम्। एष शिवार्थं, तापरोगे शमयति; लाक्षा समसर्पिषा क्षीरेण पानात् प्रदररोगं नाशयति; द्विजयष्टित्रिकटुचूर्णं पानात् अपि तदेव शमयति। तिलकषायसंयुक्तं पानं स्त्रीणां रक्तार्शः नाशयति; पुष्पयोगः युवत्याः निर्दिष्टः। रक्तोत्पलमूलं शर्करातिलमिश्रितं स्त्रीभिः पानात् गर्भपातं जनयति। रक्तस्रावे शीतलजलसेवनं शमयति; शरपुङ्खेन पिष्टं पयसा पानं कृत्वा, पिण्डीतकं सैन्धवेन मिश्रयित्वा पानं शीघ्रं प्रसवमावहति; मातुलुङ्गमूलं कट्यां बद्ध्वा अपि प्रसवः स्यात्। अपामार्गमूलं नामकृत्वा गर्भिण्याः स्थाप्य, सम्पूर्णं समुत्पाट्य पुत्रः जायते, अन्यथा कन्या। अपामार्गमूलं शिरसि स्थाप्य स्त्रियाः गर्भशूलं नश्यति; चिन्ता नास्ति। गर्भे कर्पूरं मदनफलं यष्टिमधु च स्थाप्य, वृद्धायाः अपि सौन्दर्यं जनयति, किं पुनः युवत्याः। श्वेतगेरुना ललाटे लिखित्वा शर्कराकुष्ठपानं बालस्य विषभूतव्याधिभ्यः अभयदं भवति। एवं हि प्राचीनैः ऋषिभिः उक्तं, यथाक्रमं औषधोपयोगः, मात्रा, विधिश्च धर्मेण प्रतिपादितः।