गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन्, अश्वरोगनिवारणस्य विज्ञानं यथा प्राचीनाः मुनयः प्रतिपादितवन्तः। अश्वस्य ग्रीवायाम् तिलं वचां हिङ्गुं च बद्ध्वा रक्षां कुर्वीत। द्विविधाः अश्वस्य व्रणाः निर्दिष्टाः—बाह्यहेतुकः चान्तरदोषजः च। वातेन उत्पन्नः व्रणः दीर्घकालं निवार्यते, कफेन शीघ्रं शम्यते, पित्तजः कण्ठदाहेन तथा रक्तवेदनया लक्षणीकृतः स्यात्। यदि व्रणः शस्त्रादिभिः बाह्यहेतुभिः जायते, तर्हि एरण्डमूलं चित्रकं सर्वौषधं च प्रक्षालयने द्विवारं प्रतिदिनं प्रयुञ्जीत। लशुनं सैन्धवं वा तैः क्षीरमण्डं दध्ना सैन्धवेन संयुतं, निम्बपत्रैः संयुक्तं पिण्डं वा व्रणशोधनाय प्रयोगः कर्तव्यः। पाटोलं निम्बपत्रं वचां चित्रकं पिप्पलीं शुण्ठीं च समं चूर्णीकृत्य प्रयुञ्जीत। तेन पानकाले कृमिकफवातदोषाः विनश्यन्ति। निम्बपत्रं पाटोलं त्रिफलां खदिरं च संयोज्य, तद् उष्णोदके पक्त्वा रक्तस्राविणे अश्वाय त्रिदिनानि पाययेत्, यथाऽश्वकुष्ठं प्रशम्यते। व्रणेषु कुष्ठे च स्नेहः सरिष्पिण्डतैलस्य हितः, लशुनाद्यौषधकषायः च शमाय दीयते। नासारोगे मातुलुङ्गरसः वा मांसीरसः अन्यैः वातैः युक्तः शीघ्रं दीयेत। प्रथमदिने द्वौ पलौ दीयेताम्, प्रतिदिनं एकं पलम् अधिकं यावत् सप्तदशदिनेषु अष्टादशपलपर्यन्तम्। न्यूनतमवस्थायाम् अष्टपलप्रमाणं, मध्यमे चतुर्दशपलम्, न शरदि न ग्रीष्मे दातव्यम्। वातदोषे तैलं शर्कराघृतदुग्धैः सह प्रयोज्यम्, कफे कटुतैलं, पित्ते त्रिफलाजलं। यः अश्वः तण्डुलं षष्टिकं दुग्धं च खादति, सः हीनः वर्जनीयः; जम्बुफलसदृशवर्णः सुवर्णवर्णः अश्वः तु अवर्जनीयः। अर्धप्रहरसमये गुग्गुलुं युक्त्याश्वाय दद्यात्, क्षीरपायसं त्वरया भोजयेत्। विकारेषु वातिनं क्षीरतण्डुलैः, पित्तिनं मांसरस- मधु-मुद्ग-घृतैः योजयेत्। कफिनं मुद्गकुलत्थैः, तिक्तकटुभिः वा भोजयेत्; बधिर्यादिषु गुग्गुलुं त्रिदोषजन्ये विकारे प्रयुञ्जीत। सर्वरोगेषु प्रथमदिने दूर्वापलमेकं, द्वितीये कर्षमेकं, तृतीये पञ्चपलानि योजयेत्। भोजने पानसमये उत्तमे अशीतिपलपरिमाणं, मध्यमे षष्टिपलम्, न्यूनतमे चत्वारिंशत्पलम्। व्रणकुष्ठखञ्जेषु त्रिफलाकषायेन संयोज्य दीयेत, मंदाग्निसोथेषु गोमूत्रेण प्रयुञ्जीत। वातपित्तव्रणरोगेषु गोदुग्धं घृतसंयुक्तं दद्यात्; कृशेभ्यः मांसयुक्तं भोजनं पोषणार्थं प्रयुञ्जीत। गुडूचीः सुपिष्टां पञ्चपलानि प्रातःकाले घृतसहितं शरदि ग्रीष्मे च अश्वाय दद्यात्। एषा रोगनाशिनी, पोषिणी, बलवर्धिनी च; क्षीरेण वा अन्यथा अश्वाय दीयेत। गुडूच्याः विधिना शतावरीम् अश्वगन्धां च मध्यमे चतुर्पलानि, न्यूनतमे त्रीणि पलानि प्रयुञ्जीत। यदि हेत्वन्तरेण सर्वे पशवः समाना दृश्यन्ते, सहसा मृत्युमुपयान्ति, तद् विषमज्वररूपं विज्ञेयम्। तदुपशमाय होमदानब्राह्मणतर्पणादिकं क्रियते, हरितकीप्रयोगादिना च। हरितकीं गोमूत्रेण तैलेन लवणेन च प्रथमं पञ्च, पश्चात् पञ्च, क्रमशः शतम्; उत्तमे शतम्, अथवा अशीतिः, अथवा षष्टिः पलानि दीयेत्। अधुना गजचिकित्सायाः विज्ञानं प्रवक्ष्यामि। गजानां चतुर्गुणं मात्रा, तैः गजरोगाः प्रशम्यन्ते। गजे विषमज्वरशान्त्यर्थं, देवब्राह्मणपूजनं रत्नैः कृत्वा पिङ्गलां गौः दद्यात्। उपवास्य गजेन्द्रस्य दन्तयोर् मध्ये पुष्पमालां बद्ध्वा, वैद्याः मन्त्रोच्चारणेन इच्छितानि वस्तूनि प्रयच्छेयुः। आदित्यशिवदुर्गाश्रीविष्णूनां स्तोत्रपाठेन गजः रक्ष्यते; भूतहोमं कृत्वा, चतुर्भिः कुम्भैः स्नापयेत्। मन्त्रपवित्रं भोजनं दद्यात्, विभूतिसेचनं च कुर्यात्; भूताभ्यः रक्षणं शुद्धं शिवं च, गजः नित्यं रक्ष्यः। त्रिफला, पञ्चकोल, दशमूलं, विडङ्गं, शतावरी, गुडूची, निम्ब, वासक, किंशुकं च गजचिकित्सायामुपयुञ्जीत। गजरोगनाशाय रूक्षकषाययोगः हितः; उभयोरपि आयुर्वेदयोः संक्षेपेणोक्तम्। अथ हरिः उवाच— हे शिव, पुनर्नवा अथवा अपामार्गमूलं ताजं योषितां योनौ स्थाप्यते, तेन सुशरीरायाः स्त्रियाः शूलं नश्यति, युवत्याः प्रसववेदना अपि शम्यते। भूमिं कूष्माण्डमूलं वा तण्डुलचूर्णं वा सप्ताहं पयसा सह सेवनात् स्त्रियाः स्तन्यवृद्धिः महान् भवति। रुद्र, इन्द्र, वरुणीमूलस्य लेपनात् स्तनशूलं शम्यते; तद् घृतलेपेनैव कर्तव्यम्। हे महेशान, तद् भुक्त्वा योनिशूलं नश्यति; कारवेल्लमूललेपेन स्थापितं यत् तदपि निष्कास्यते। यदा योनिः स्रवितुं आरभते, तदा पुनः विचारो न आवश्यकः; नील्याः पाटोलस्य च मूलं घृततिलतैलेन मिश्रयित्वा लेपः कर्तव्यः। तेन लेपेन दाहशूलौ विनश्यतः; पाथामूलं रुद्र, तण्डुलोदकेन पीड्य पातुं दीयेत्। तेन पानात् पापरोगा नश्यन्ति, कुष्ठं चोपशाम्यति; मधुना मिश्रितं जलं पानाय दीयमानं, अन्तर्भाविनां हितकरम्। एवं शास्त्रविहितं अश्वगजयोः रोगोपशमनं, स्त्रीणां च रोगनिवारणोपायं, मुनिभिः प्रतिपादितं, श्रद्धया आचरेत्।