गरुडपुराणम्

ततः कालस्य अर्धयाममध्ये यदा वायुः परिवर्तते, तदा तस्य व्याधिः विज्ञेयः, यतः वायुः सर्वेषु प्राणिषु विचरति। यदा वायुः दक्षिणनासिकायाम् अस्ति, तदा भोजनं मैथुनं च शुभं; शस्त्रधारी युद्धे विजयी भवति, शत्रून् कामान् च जयति। वायुः यदा वामदिशं गच्छति, सर्वेषु कार्येषु शोभनं, शुभं च फलं भवति। महेन्द्रवरुणवातस्थानेषु दोषः न विद्यते; दक्षिणदिशं यदा वायुः गच्छति, तदा शुष्कता; वामदिशं यदा, तदा वर्षा भवति। धन्वन्तरिः उवाच – अश्वानां आयुर्वेदविद्यां सर्वार्थेषु अश्वलक्षणानि च प्रवक्ष्यामि। कौकिलचञ्चु, कृष्णजिह्वा, वृक्षमुख, उष्णतालु अश्वः। उग्रवदनः, अल्पदन्तः, शृङ्गयुक्तः, विरलदन्तः; एकवृषणः, वृषणजः, आवृतः, द्विखुरः, स्तनयुक्तः। मृगपदः, व्याघ्ररूपः, कुष्ठपिडितसदृशः, यमजः, वामनः, मृगसदृशः, कपिलाक्षः अश्वः। एते दोषयुक्ताः त्याज्यः; श्रेष्ठः तु तुरुष्कजातः, मध्यमः पञ्चहस्तः, अधमः त्रिहस्तः। अल्पकर्णः, चिह्नितवर्णः अश्वः, यद्यपि सम्यक् न भूते, दीर्घायुः भवति। दुष्टशान्त्यर्थं पूजायां हविषि च निम्बपत्रं, गुग्गुलुं, सर्षपतेलं, घृतं च योज्यं। तिलं, वचां, हिङ्गुं अश्वस्य ग्रीवायां बद्ध्वा, द्विविधः व्रणः कथितः – बाह्यहेतुजन्यः, आभ्यन्तरदोषजन्यः च। वातजन्यः व्रणः दीर्घकालं शम्यति, कफजन्यः शीघ्रं; पित्तजन्यः कण्ठदाहयुक्तः, रक्तजन्यः मन्दवेदनायुक्तः। बाह्यहेतुजन्येषु शस्त्रादिजनेषु, विषव्रणशुद्धये एरण्डमूलं, चित्रकं, सर्वौषधं द्विवारं लेपयेत्। लशुनं, सैन्धवम्, तद्भावितं तक्रं, तिलपिण्डं दधिसैन्धवयुतं, निम्बपिण्डं च व्रणशुद्धये योज्यं। पटोलं, निम्बपत्रं, वचं, चित्रकं, पिप्पलीं, शुण्ठीं च सम्यक् चूर्णयेत्। तस्य पानात् कृमिः, कफः, मन्दवातः नश्यति; निम्बपत्रं, पटोलं, त्रिफला, खदिरं च योज्यं। तानि सम्यक् क्वाथ्य, रक्तस्रावयुक्ताश्वाय त्रिदिनं दत्त्वा कुष्ठशान्तिः। व्रणकुष्ठयोः सर्षपतेलं हितम्; लशुनादीनां क्वाथः प्रशमनाय दत्तव्यः। नासिकाचार्ये तुरङ्गाय मातुलुङ्गरसः वा मांसीरसः अन्यवायुभिः सह शीघ्रं दातव्यः। प्रथमदिने द्विपलम्, प्रतिदिनं एकपलवृद्धिः, अन्तिमदिने अष्टादशपलः। अधमस्थले अष्टपलः, मध्यमे चतुर्दशपलः; शरद्वसन्तयोः दातव्यं न। वातरोगे तैलं शर्कराघृतक्षीरैः; कफे तीक्ष्णतैलं कषायैः; पित्ते त्रिफलाजलं योज्यं। यः अश्वः तण्डुलं, शष्टिकं, क्षीरं च खादति, सः त्याज्यः; पक्कजम्बूफलसदृशः, सुवर्णवर्णः अश्वः त्याज्यः न। अर्धप्रहरे गुग्गुलुं युक्तं युक्ताश्वाय दातव्यं; क्षीरपायसं शीघ्रं दत्त्वा स्थिरत्वं। रोगे वातयुक्ताश्वाय क्षीरं तण्डुलं दातव्यं; पित्ते मांसरसः, मधु, मुद्गं, घृतं च। कफे मुद्गं, कुलथं वा, तिक्तं तीक्ष्णं च; बधिर्ये, सर्वदोषे गुग्गुलुं योज्यं। सर्वरोगे प्रथमदिने दूर्वाग्रासं एकपलं दद्यात्; ततोऽन्यदिने कर्षः, तृतीयदिने पञ्चपलः। पानभोजनयोः उत्तमं अष्टादशपलम्, मध्यमे षष्टिपलम्, अधमे चत्वारिंशत् पलम्। व्रणकुष्ठपङ्गुता त्रिफलाक्वाथेन दद्यात्; मंदाग्निशोथरोगे गोमूत्रेण दद्यात्। वातपित्तव्रणरोगे गोक्षीरं घृतयुतं दद्यात्; कृशाश्वे मांसयुतं खाद्यं पोषणाय योज्यं। गुडूचीपञ्चपलं सुसंस्कृतं प्रातः घृतयुतं शरद्वसन्तयोः अश्वाय दद्यात्। तद् रोगनाशकं, पोषकं, बलवृद्धिकरं; अश्वाय क्षीरयुतं वा दद्यात्। गुडूचीनुसारं, शतावरी, अश्वगन्धा मध्यमे चतुर्पलं, अधमे तृपलं दद्यात्। यदा अकस्मात् सर्वे पशवः समाना दृश्यन्ते, तदा मृत्युः महामारीरूपः विज्ञेयः। महामारीशान्त्यर्थं होमं, ब्राह्मणभोजनं, हविषि च हरितकीप्रभृत्यौषधैः यत्नं कुर्यात्। हरितकी गोमूत्रतैललवणैः प्रथमं पञ्च, ततोऽन्यपञ्च, शतपर्यन्तं वृद्धिं कुर्यात्; उत्तमं शतपलं, अथवा अष्टादशपलं, अथवा षष्टिपलं। अधुना गजचिकित्साविज्ञानं वक्ष्यामि; गजहितानि औषधानि उक्तानि; गजाय चतुर्गुणं मात्रां दद्यात्, तेन गजरोगः शम्यति। महामारीशान्त्यर्थं गजेषु, देवब्राह्मणपूजाय रत्नैः कृत्वा, पिङ्गलां गोदद्यात्। उपवास्य, गजद्वयदन्तयोः मध्ये मालां बद्ध्वा, मन्त्रैः वैद्याः मन्त्रपाठं कृत्वा इच्छितं द्रव्यं दद्यात्। सूर्यशिवदुर्गाश्रीविष्णुस्तोत्रपाठेन गजः रक्षितः; भूतयज्ञं कृत्वा, चतुर्घटैः स्नानं कुर्यात्। एवं धन्वन्तरिः आयुर्वेदविद्यां अश्वगजयोः उपदिष्टवान्।