गरुडपुराणम्

यत्र गजः गजस्थानं दृश्यते तत्र क्षेत्रेषु, धान्ये, सुखे च समृद्धिः भवति। यदि काकः गजस्थानं तिष्ठति, तत्र धनधान्यसमृद्धिः भवति। काकस्थानं यदि ध्वजः दृश्यते, तत्र कार्यविनाशः भवति; यदि काकस्थानं धूमवर्णः तिष्ठति, तत्र दुःखं विपत्तिः च जायते। काकस्थानं यदि सिंहः तिष्ठति, तत्र कलहः क्लेशः च भवति; यदि काकस्थानं श्वानः तिष्ठति, तत्र गृहविनाशभीतिः अन्यानि च संकटानि सन्ति। काकस्थानं यदि वृषभः दृश्यते, तत्र पदहानिभयम्; यदि काकस्थानं गर्दभः दृश्यते, तत्र धनहानिः पराजयः च। काकस्थानं यदि गजः दृश्यते, तत्र धनं कीर्तिः च; यदि काकः काकस्थानं तिष्ठति, तत्र विदेशगमनं अन्यानि च घटनानि सन्ति। ततः भैरवः देवीं प्रति उवाच – “देवि, वायुविजयं, विजयलक्षणं, विदेशविजयं, तथा शुभचत्वारः – वायु, अग्नि, आपः, इन्द्रः – एतानि विस्तरेण कथयामि। वायुः यदि वामे वा दक्षिणे वा स्थितः, तदा तस्य वृद्धिः भवति; अग्निः ऊर्ध्वगः, वरुणः अधः स्थितः। महेन्द्रः मध्ये स्थितः; शुक्लपक्षे वामे, कृष्णपक्षे दक्षिणे, तस्योत्थानं त्रिदिनानि स्थायि। यदि तिथ्याद्ये क्रमः विपर्यस्तः, तदा ह्रासः भवति; यदि सूर्यपथे उत्थानं, चन्द्रस्य अस्तं, तदा गुणवृद्धिः भवति; अन्यथा विघ्नाः यथायोग्यं। दिवा रात्रौ षोडश संक्रान्तयः वर्णिताः, सुन्दरमुखि। यदि अर्धयाममध्यस्थे वायुः परिवर्तते, तदा आरोग्यहानिः ज्ञेयम्, यतः वायुर्व्यापि जीवेषु। यदि दक्षिणनासिकायां वायुः, तदा भोजनं मैथुनं च शुभम्; शस्त्रधारी युद्धे जयति, शत्रून् कामान् च विजित्य। वामे गमनं श्रेष्ठम्, सर्वकार्येषु भूषितम्; तत्र वायुवेगः शुभः रम्यः च। महेन्द्र, वरुण, वायुस्थानानि दोषरहितानि; दक्षिणे वायुगमनं शुष्कता, वामे वर्षा। ततः धन्वन्तरिः उवाच – “अश्वानां आयुर्वेदशास्त्रं चिह्नानि च सर्वकार्येषु कथयामि – काकनासिका, कृष्णजिह्वा, वृक्षमुखी, उष्णतालुयुक्तः अश्वः। उग्रवदनः, अल्पदन्तः, शृंगयुक्तः, विरलदन्तः; एकवृषणः, वृषणसम्भवः, आच्छादितः, द्विखुरः, स्तनयुक्तः। मार्जारपादः, व्याघ्ररूपः, कुष्ठपिडितसदृशः, यमसम्भवः, वामनः, बिडालसदृशः, कपिलनेत्रः। एते दोषयुक्ताः अश्वः त्याज्यः; श्रेष्ठः तुरुष्कजातिः, मध्यमः पञ्चहस्तः, अधमः त्रिहस्तः। अकृतशरीराः, लघुकर्णाः, चित्त्ररूपाः अश्वाः दीर्घायुषः, दुर्बलाः न सन्ति। अशुभनिवारणाय पूजायां हविषि च निम्बपत्रं, गुग्गुलुं, सरिषं, घृतं च योज्यते। तिलं, वचं, हिङ्गुं अश्वग्रीवे बन्धेत; द्विविधव्रणः – बाह्यहेतुकः, आभ्यन्तरदोषः च। वातव्रणः दीर्घकालं शम्यते, कफव्रणः शीघ्रं; पित्तव्रणः कण्ठदाहयुक्तः, रक्तव्रणः मन्दवेदनायुक्तः। बाह्यहेतुकव्रणेषु शस्त्रादिभिः उत्पन्नेषु, एषां शोधनं – एरंडमूलं, चित्रकं, सर्वौषधं द्विवारं उपयोज्यते। लशुनं, सैन्धवः, तेन कृतं तक्रं, तिलपिष्टं दधि-सैन्धवयुक्तं, निम्बपिष्टं च व्रणशोधनाय प्रयुज्यते। पटोलं, निम्बपत्रं, वचं, चित्रकं, पिप्पलीं, शुण्ठी च एकत्र चूर्णीकृत्य। तेन पानं कृते कृमिः, कफः, मन्दवायुश्च नश्यन्ति; निम्बपत्रं, पटोलं, त्रिफला, खदिरं च। एतानि सिद्द्वा, रक्तस्रावयुक्ताश्वाय त्रीणि दिनानि योज्यते, कुष्ठशमाय। व्रणकुष्ठयोः सरिषं हितम्; लशुनाद्यकषायः शमनाय दीयते। नासिकोपचाराय शीघ्रं मातुलुङ्गरसः वा मांसीरसः अन्यवायुसंयुक्तः दीयते। प्रथमदिने द्वौ पलौ, प्रतिदिनं एकं पलं वृद्ध्वा, अन्तिमदिने अष्टादश पलान्। अधमेषु अष्टपलम्, मध्यमेषु चतुर्दश, शरद्ग्रीष्मयोः न दीयते। वातरोगे तैलं शर्करा, घृतं, क्षीरं च; कफे तीक्ष्णतैलं, पित्ते त्रिफलाजलं। अश्वः यदि तण्डुलं, शष्टिकं, क्षीरं च खादति, तं त्याज्यं; जम्बुफलसदृशः सुवर्णवर्णः अश्वः न त्याज्यः। अर्धप्रहारे गुग्गुलुं युक्ताश्वाय दीयते; क्षीरपायसं शीघ्रं दीयते स्थिराश्वाय। रोगे वातयुक्ताय क्षीरं तण्डुलं दीयते; पित्ते मांसरसः, मधु, मुद्गः, घृतं च। कफे मुद्गः, कुलथः, तिक्त-तीक्ष्णं वा; बधिर्यामयेषु गुग्गुलुं त्रिदोषजन्यरोगे दीयते। सर्वरोगेषु प्रथमदिने दूर्वापलः, द्वितीयदिने कर्षः, तृतीयदिने पञ्चपलः। पानभोजनयोः उत्तमं अष्टाशीतिपलम्, मध्यमे षष्टिपलम्, अधमे चत्वारिंशत् पलम्। व्रणकुष्ठपङ्गुषु त्रिफलाकषायसंयुक्तं दीयते; मंदाग्निस्फितरोगेषु गोमूत्रसंयुक्तं। वातपित्तव्रणरोगेषु गोक्षीरं घृतसंयुक्तं दीयते; कृशे मांससंयुक्तं भोजनं पुष्ट्यर्थं दीयते। एवं देवी, गजकाकादिस्थानदृष्टिलक्षणानि, वायुविजयस्य शुभाशुभफलानि, अश्वानां दोषगुणचिह्नानि, तेषां आयुर्वेदोपचारविधानानि च धन्वन्तरिभैरवयोः मुखात् विस्तरेण प्रतिपादितानि।