गरुडपुराणम्

श्रीभगवानुवाच— एकदा भगवान् हरः रुद्रं प्रति औषधयोगान् विविधान् स्नेहादीन् चोपदिशत्। स प्रथमं प्रोवाच— हे रुद्र! सरलस्य सप्तपर्णस्य लाक्षायाः आमलकीनां च पद्मकस्य च संयुक्तेन तैलेन स्नेहः सिद्धः कार्यः। एषः स्नेहः स्वेदमलदूष्यगन्धकण्डूकुष्ठादीनां परमौषधं भवति। या स्त्री वन्ध्या स्यात्, सा यदि शतं रात्रिषु एतत् तैलं योजयेत्, सुतं लभते नूनम्। ततोऽन्यं योगं न्यगदत्— अजमोदा चित्रकः धन्याका त्र्युषणं जीरकं कृष्णलवणं विदङ्गं पिप्पलीमूलं सरषपाणि च सम्यक् घृतस्य प्रस्थेन सप्तगुणेन जलस्य योगेन सिद्धं कृत्वा, अर्शः गलगण्डशोफान् नाशयति, अग्निं च दीपयति। पुनरपि हरिः प्रोवाच— मरीचिं त्रिवृत्कुष्ठं हरिद्रा-मनःशिलाद्वयं देवदारु-द्वयां कुस्तुम्बरं चन्दनं च, विशालां करवीरं अर्कक्षीरं गोमयरसं च प्रत्येकं कर्षमात्रं विषस्य च अर्धपलमात्रं संयोज्य, सरषपतैलस्य प्रस्थं गोमूत्रस्य अष्टगुणेन च मृद्वग्निना मृन्मयलौहे वा पात्रे पाचयेत्। एतत् तैलं कुष्ठपामादिदुष्टकुष्ठचर्मरोगान् नाशयति, त्वक् सौम्या भवति। यः श्वित्ररोगः स्यात्, स चिरस्थाय्यपि तैलाभ्यङ्गात् क्षिप्रं विनश्यति। अन्यं योगं न्यगदत्— पाटोलपत्रं कटुकां मञ्जिष्ठां शारिवां निशां जातिं ईशमिनीं निम्बपत्रं यष्टीमधुं च घृतेन सादयेत्। एतेन स्नेहाभ्यङ्गेन व्रणरोगदुष्टगन्धव्रणादयः क्षिप्रं शान्तिं यान्ति। शङ्खपुष्पी वचासोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला अपि तत्र योगे निर्दिष्टाः। अभयां गुडूचीं आतरोषकं वाकुचीं च तुल्यभागं घृतस्य प्रस्थेन सम्यक् पाचयेत्, ततः कण्टकारीरसं प्रस्थमेकं तद्वत् पयसा संयोज्य, ब्राह्मीघृतमिति प्रसिद्धं स्मृत्युत्तमं बुद्धिवर्धनं च भवति। अग्निमन्थं वचां वासां पिप्पलीं मधु सैन्धवं च सप्तरात्रं सेवनं कृत्वा, किंनरैः स्तूयते। अपामार्गं गुडूचीं वचां कुस्तं शतावरीं शङ्खपुष्प्यभयं घृतं विदङ्गं च यः त्रिदिनं योजयेत्, साष्टशतानि श्लोकान् धारयितुं समर्थः भवति। वचां जलेन पयसा वा घृतेन वा मासमेकं पिवन्, स पुरुषः प्राज्ञः स्मृतिमान् भवति। वचाया एकपलमात्रं पयसा चन्द्रसूर्यग्रहणे पिवन्, स महाबुद्धिमान् क्षणेन भवति। भूनिम्बं निम्बं त्रिफलां पार्पटं पाटोलिं मुस्तकं वासां च जले पाचयित्वा पानं कृत्वा, सर्वरोगनाशनं भवति। कटकफलशङ्खसैन्धवतृयुषणवचाः पिडकादारुणरक्तव्याधिषु योग्या इति निश्चितम्। फेनीं रसन्यं मधु विदङ्गं मनःशिलां च एकत्र संयोज्य, अञ्जनरूपेण कृत्वा, तिमिरपटलनाशनं नेत्ररोगनाशनं च भवति। माषकस्य द्वौ प्रस्थौ द्रोणजले पाच्यौ, चतुर्थांशशेषे तत्र तैलस्य प्रस्थं पाचयेत्। ततः काञ्जिकस्य एकमधकम्, पुनर्नवा-गोक्षुर-सैन्धव-त्र्युषण-वचादीन् च संयोज्य, शिरःशूलकर्णरोगेषु नास्यपानं वा पानं वा हितम्। शिलासैन्धवशुण्ठीपञ्चचित्रकैः अभ्यङ्गं कृत्वा बधिर्याः सर्वरोगाश्च नश्यन्ति। सौवीरस्य पञ्च प्रस्थानां तैलस्य च प्रस्थमेकं सम्यक् पचेत्, रक्तपित्तारुचिस्प्लीनवातादीनां नाशनम्। उदुम्बरवटप्लक्षजम्बूद्वयं अर्जुनपिप्पलीकदम्बपलाशलोध्रतिन्दुकाः, मधुकाम्रसर्जबदरपद्मकपुष्पं शिरीषबीजं कटकं च, एतेषां क्वाथेन तैलं पाचयित्वा, दीर्घकालीनव्रणेषु लेपनं कृत्वा, शीघ्रं शमनं स्यात्। हरिरुवाच— पलाण्डुं जीरकं कुस्तमश्वगन्धां अजमोदां वचां त्रिकटुकं श्रेष्ठलवणं च, ब्राह्म्याः स्वरसघृतं मधुयुक्तं सप्ताहं सेवनं कुर्वन्, शुद्धिं मनःप्रसादं च लभते। सिद्धार्थकवचाहिङ्गुकरण्जदेवदारुमञ्जिष्ठात्रिफलाविश्वशिरीषद्वयहरिद्राः, प्रियङ्गुनिम्बत्रिकटुकं गोमूत्रे सम्यक् पेष्य, नास्यपानाभ्यङ्गलेपनरूपेण प्रयुञ्जीत। एष योगः अपस्मारविषमूर्च्छाप्रलापक्षयव्याधिशापज्वरनाशनः, भूतभीतिप्रशमनः च भवति। निम्बकुष्ठहरिद्राद्वयं शिग्रुसरषपदेवदारुपाटोलधन्यानि तक्रे पेष्य, तैलाभ्यङ्गपूर्वकं लेपनं कृत्वा, कुष्ठकण्डूकोढनाशनं स्यात्। शिलासैन्धवक्षारसरषपसामुद्रविद्लोहत्रिवृत्सुरणानि दध्ना गोमूत्रे पयसा च मन्देऽग्नौ पाच्य, तद्रसं पिबेत्। एष योगः बलवर्धनः अग्निदीपनः, स्नेहं मांसं वा यथेष्टं भक्षयेत्। एष योगः नाभ्यादिक्लेशमूत्रशूलगुल्मप्लीहादिदुःखं नाशयति, अग्निदीपनः, विशेषतः अजीर्णशूलनाशनः। हरीतकीं आमलकीं द्राक्षां पिप्पलीं कण्टकारीं शृङ्गीं पुनर्नवां शुण्ठीं च पिबन्, कासरोगं नाशयति। हारीतकीं आमलकीं द्राक्षां पथां विभीतकं तुल्यभागं शर्करया संयोज्य, ज्वरे पानं कृत्वा, ज्वरनाशनं स्यात्। त्रिफलां बदरं द्राक्षां पिप्पलीं च पिबन्, विरेचनं भवति। हरीतकीं उष्णजलेन लवणेन च, विरेचनार्थं प्रयुञ्जीत। एवं भगवान् हरिः रुद्राय विविधान् औषधयोगान् क्रमशः उपदिशत्, येषां सेवनात् सर्वरोगनाशनं, बलवृद्धिः, स्मृतिबुद्धिप्रसादः, संपूर्णस्वास्थ्यं च साध्यते।