गरुडपुराणम्

एवं महात्मन्, श्रीहरिरुवाच— कण्ठक्लेशस्य नाशाय बिभीतकचूर्णं पिप्पलीचूर्णं सैन्धवचूर्णं च, अम्लपैयेन सह ग्राह्यम्। तद्वद्, आमलकचूर्णं गोदुग्धेन सह, मनःशिला, बलामूलं, कोलपणं, गुग्गुलुं च मिलित्वा सेवनं हितकरम्। जातिपत्राणि, कोलपत्राणि, मनःशिला च, दण्डरूपेण कृत्वा, बदराग्नौ दग्ध्वा, तस्य धूमस्य ग्रहणेन, कासरोगः निःसन्देहं नश्यति। तृफला चूर्णं पिप्पलीचूर्णं च, मधुना पूर्वाहारं सेवनं, तृष्णां ज्वरं च अपाकरोति। बिल्वमूलं, गुडूच्याः सह मधुना जले पक्वं पानं कृत्वा, त्रिविधं वान्त्युत्पन्नं रोगं निःसन्देहं नाशयति; दूर्वा च, तण्डुलोदकेन पीडिता, पानं कृत्वा वान्त्युत्पन्नं नाशयति। श्रीहरिरुवाच— श्वेतपुनर्नवामूलं पुष्यनक्षत्रे संगृहीतं, तस्य जलं पानं कृत्वा, गृहं सर्पनिरापदं भवति। भल्लूकदन्तैः तर्क्ष्यप्रतिमां धारयेत्; यावद् वृषध्वजः जीवति, सर्पैः न दृश्यते। पुष्ये शाल्मलिमूलं रुद्रार्पितं जलं सह पानं कृत्वा, सर्पदंशात् विमुक्तिः निःसन्देहं। पुष्ये लज्जालुकमूलं हस्ते बन्धनं वा, लेपनं वा कृत्वा, सर्पग्रहणं निर्भयम्। पुष्ये एतार्कमूलं शीतजलेन पानं कृत्वा, दंशजन्यं विषं करवीरजन्यं विषं च नाशयति। महाकालमूलं अम्लपैयेन सह पीडयित्वा लेपनं कृत्वा, वोड्रा-डुण्डुभविषं अपाकरोति। तण्डुलियकमूलं तण्डुलोदकेन घृतसहितं पानं कृत्वा, सर्वविषं नाशयति। नीलिमूलं लज्जालुकमूलं च तण्डुलोदकेन पीडयित्वा पानं कृत्वा, दंशजन्यं विषं एकैव मात्रा नाशयति। कूष्माण्डस्य ताजीकं रसं गुडेन शर्करया च मिलित्वा, दुग्धेन पानं कृत्वा, दंशविषं नाशयति। तथैव, कोद्रवमूलं भ्रमं नाशयति; यष्टिमधुना शर्करया च मिलित्वा पानं कृत्वा, तद्विषं अपाकरोति। दुग्धेन त्रिरात्रं पानं कृत्वा, मूषकविषं नाशयति; अथवा शीतोदकत्रयमात्रं पानं कृत्वा। पानं कृत्वा, ताम्बूलदग्धमुखस्य लाला प्रवाहः नास्ति; घृतं शर्करया सह पानं कृत्वा, मद्यविषं न भवति। कृष्णाङ्कोलमूलं सम्यक् पक्वं जलं पानं कृत्वा, गरसविषं त्रिरात्रेण नाशयति, हे महेश्वर। गोदुग्धं उष्णं घृतं सैन्धवेन मिलित्वा, वृश्चिकदंशजन्यं वेदनां नाशयति, हे महादेव। कुसुभा, कुङ्कुमं, हरितालं, अभ्रकं, करञ्जं, अर्कमूलं च, हे शङ्कर, तानि सेवित्वा, हे शिव, मानुषेषु विषं नाशयति; दीपतैलस्य लेपनं कीटदंशविषं अपाकरोति; खर्जूरविषं च निःसन्देहं नाशयति। वृश्चिकदंशस्थले शुण्ठी तगरं च लेपनं कृत्वा, मधुमक्षिका विषं अपाकरोति; तत्र लेपनं विषं नाशयति। शतपुष्पा, सैन्धव, घृतं च लेपनं; शिरीषबीजं दुग्धेन पीडयित्वा रोधनं कृत्वा। एतत् लेपनं कृत्वा, हे महादेव, श्वदंष्ट्रविषं नाशयति; अग्निपक्वं जलं छिट्ट्वा, भ्रङ्गविषं अपि नाशयति। यदि, द्रव्यविषं धत्तूरं कृष्णसर्षपं च मिश्रयित्वा, दुग्धं वा गुडं वा पानं कृत्वा, हे चन्द्रशेखर, विषं नाशयति। वटत्वक्, निम्बत्वक्, शमीत्वक् च पक्वं जलं मुखदन्तशुद्ध्यर्थं उपयुज्यते, विषजन्यं वेदनां नाशयति। देवदारुं गेरू, नागकेसरं, दरिद्रं, मञ्जिष्ठा च लेपनं कृत्वा, हे हर, कृमिविषं अपाकरोति, हे उमापते। करञ्जबीजं वरुणत्वक्, तिलं, राई च, विषं नाशयन्ति; निःसन्देहं। घृतं घृतकुमारीपत्रं सैन्धवेन मिलित्वा, अश्वदंशजन्यं कण्डूं नाशयति। श्रीहरिरुवाच— चित्रकस्य अष्टभागः, शूरणस्य षोडशभागः, शुण्ठ्याः चतुर्भागः, कृष्णमरीचस्य द्विभागः ग्राह्यम्। पिप्पलीमूलस्य त्रिभागः, विदङ्गस्य चतुर्भागः, मुसलीस्य अष्टभागः, त्रिफलायाः चतुर्भागः च, गुडस्य द्विगुणं मिश्रयित्वा, मोदकं निर्मायेत्। तस्य सेवनं, अजीर्णं, पाण्डु, पित्तरोगं, अतिसारं, मंदाग्निं, प्लीहाव्याधिं च अपाकरोति। बिल्वं, अग्निमन्थं, श्योनाकं, पाटलम्, परिभद्रं, प्रसारणीं, अश्वगन्धां, बृहतीं, कांटकारीं, बला, अतिबला, रसनां, श्वदंष्ट्रां, पुनर्नवां, एरण्डं, शारिवां, पर्णं, गुडूचीं, कपिकच्छुं— एतेषां दशपलानि शुद्धजले पक्त्वा, चतुर्थांशे शेषे, तैलपात्रे पुनः पक्वं कुर्यात्। तस्मिन् चतुर्गुणं अजदुग्धं वा गोदुग्धं वा, शतावरीं सैन्धवं च तुल्यं तैले दद्यात्। तत्र शतपुष्पा, देवदारु, बला, पर्णा, वचा, अगुरु, कुष्टं, मानसी, सैन्धव, पुनर्नवा— एतेषां पलमात्रं पीडयित्वा तैलं कुर्यात्। एतत् तैलं पानं, नस्यं, अभ्यङ्गं च उपयुज्यते। तद्वद् हृदयवेदना, पार्श्ववेदना, गलशोथः, अपस्मारः, वातरोगः, पुरुषं बलवन्तं करोति। यदि अस्य तैलस्य प्रभावेण खच्चरी गर्भं धारयति, स्त्रियाः किं वदिष्यामि, हे हर? अश्वेषु वातरोगे, गजेषु, मानवेषु च, सर्ववातव्याधिषु तैलं उपयुज्येत। एवं श्रीभगवान् हरिः, आयुर्वेदस्य दिव्योपायान् महेश्वराय प्रकटयामास, येषां सेवनं विविधरोगनाशाय, विषनिवारणाय, बलवर्धनाय च सदा हितकरम्।