गरुडपुराणम्

एकदा भगवān् हरः औषधविद्यायाः महत्त्वं कथयन्, विविधान् रोगान् निवारयितुं सुलभानां द्रव्याणां योगान् शिष्येभ्यः प्रकटयामास। सोऽब्रवीत्— यः कश्चन केला-मूलं गुडेन सर्पिषा च मिश्रयित्वा अग्नौ पाच्य भक्षयेत्, तस्य उदरस्थिताः कृमयः क्षयं यान्ति। प्रतिदिनं निंबपत्रस्य च आमलकीफलस्य च चूर्णं प्रातः सेवितं कुष्ठरोगं नाशयति। हरितकीं विडङ्गं हरिद्रां सितसर्षपं सोमराजमूलं करञ्जरौन्धवं च सर्वं गोमूत्रेण पिष्ट्वा कुष्ठरोगस्य औषधं भवति। त्रिफलायाः एकभागं शिवायाः द्वौ भागौ सोमराजबीजैः च सह पथ्येन यः खादति, स त्वग्दोषान् व्यपोहति। अम्लतक्रं गोमूत्रेण लवणेन च सुसिद्धं कांस्ये मर्दितं, तेन लेपेन कुष्ठं त्वग्दोषं च विनाशयति। हरिद्रा हरितालं दूर्वा गोमूत्रं सैन्धवं च संयोज्य लेपः क्रिमिनाशकः, कण्डू विषं च अपाकरोति। सोमराजबीजानि नवनीतेन मिश्रितानि मधुना चानुभूय, हे रुद्र, श्वेत्रकुष्ठं नयन्ति; तक्रेण वा तण्डुलोदकेन वा यदा सेवनं तदा अन्यत् चिन्तनं न आवश्यकम्। श्वेतापराजितायाः मूलं जलेन पिष्ट्वा मासमेकं यः लेपं करोति, हे रुद्र, श्वेत्रकुष्ठं नाशयति। महिषस्नेहं नवनीतं सिंदूरं आमरीचकं च यः कुष्ठलेपनार्थं प्रयुङ्क्ते, हे वृषध्वज, दुरनामाख्यं व्याधिं नाशयति। गाम्भारीमूलं शुष्कं पक्वं क्षीरसमेतं यः भक्षयति, हे प्रभो, शुक्लपित्तं नाशयति। मूलकबीजानि अपामार्गरससमेतानि पिष्ट्वा लेपः सिध्मकं नाशयति। हरिद्रा रम्हाभस्मना मिश्रिता सिध्मकं नाशयति; रम्हा अपामार्गयोः च भस्म तिलतेलेन सह अभ्यङ्गे प्रयुक्तं, हे महादेव, सिध्मकं तुर्यात् नाशयति। कूष्माण्डनालयोः भस्म गोमूत्रेण, हरिद्रा जलेन पिष्ट्वा मृद्वग्निना सिद्धं, त्वग्दोषे हितम्। यदा शरीरं महिषविष्टया आच्छाद्य अभ्यङ्गः क्रियते, हे वृषध्वज, तदा अङ्गानि स्थिराणि भवन्ति, हे भगवन्। हरिद्रा तिलसर्षपयोः च मिश्रिता अभ्यङ्गे प्रयुक्ता, दुर्गन्धिनं जनं सुरभिं करोति। दूर्वापुष्पाणि काकजङ्घा अर्जुनः च, जम्बुफलानि लोढ्रं च प्रतिदिनं लेपार्थं योजितानि, शरीरगन्धं नाशयन्ति। लोढ्रस्य भवस्य नोरायाः च चूर्णं सुवर्णेन सह अभ्यङ्गे युक्तं, ग्रीष्मोष्णदुःखं निवारयति। रात्रौ क्षीराभिषेकः शरीरस्य उष्णरोगं हन्ति; काकजङ्घाभ्यङ्गः सुरभिं गन्धं जनयति। यष्टिमधु क्षौद्रं वासकरसं मधुना च यः सेवते, रक्तपित्तकामलारोगान् निवारयति। वासकरसं मधुना पिबन् रक्तदोषं नयति; प्रातःकाले जलं पिबन् तीव्रनासरोगं नाशयति। बिभीतकपिप्पलीसैन्धवचूर्णं कान्द्रं पिबन् स्वरभेदं नाशयति, हे महेश्वर। आमलकचूर्णं गोक्षीरसमेतं मनःशिला बलामूलं कोलपणं गुग्गुलुं च यः सेवते, स हितं लभते। जातिपत्रं कोलपत्रं मनःशिलां च दण्डीकृत्य बदराग्नौ दग्ध्वा, हे महेश्वर, धूमस्य ग्रहणेन कासरोगः निवार्यते। त्रिफलापिप्पलीचूर्णं मधुना भोजनात् पूर्वं सेवितं तृष्णां ज्वरं च नाशयति। बिल्वमूलं मधुना गुडूच्याः च जलेन पक्त्वा पिबन्, त्रिविधं वमथुं निवारयति; दूर्वा तण्डुलोदकेन पिष्ट्वा पिबन् वमथुं हन्ति। एवं भगवाञ् हरिः उवाच— श्वेतपुनर्नवायाः मूलं पुष्यनक्षत्रे संग्रह्य, तस्य जलेन यः पिबति, तस्य गृहे सर्पाः न सन्ति। भल्लूकदन्तनिर्मितं तार्क्ष्यप्रतिमां धारयेत्, स वृषध्वजस्य जीवनेन सर्पैः न दृश्यते। शाल्मलिमूलं पुष्यनक्षत्रे रुद्रार्पितजलेन पिबन्, सर्पदंशात् विमुच्यते, न संशयः। पुष्ये लज्जालुकमूलं हस्ते बन्धयेत् वा लेपं कुर्यात्, सर्पान् निर्भयम् गृह्णाति। एतार्कमूलं पुष्ये शीतले जलेन पिबन्, दंशविषं करवीरजन्यं विषं च नाशयति। महाकालमूलं तक्रेण पिष्ट्वा लेपः वोड्राडुण्डुभयोः विषं नाशयति। तण्डुलियकमूलं तण्डुलोदकेन पिष्ट्वा सर्पिषा सह पिबन्, सर्वविषं नाशयति। नीलिलज्जालुकयोः मूलं तण्डुलोदकेन पिष्ट्वा पिबन्, दंशविषं एकेनैव पानं नाशयति। कूष्माण्डस्य नवनीतरसं गुडशर्करासंयुक्तं क्षीरेण पिबन्, दंशविषं नाशयति। एवं कोद्रवमूलं मदप्रशमनं, यष्टिमधुशर्करासंयुक्तं पिबन्, प्रभावी भवति। त्रिरात्रं क्षीरेण पिबन् मूषकविषं नाशयति; अथवा शीतले जले त्रिप्रमानं पिबन्। ताम्बूलदाहे मुखे, लाला न प्रवर्तते; सर्पिषा शर्करया च पिबन् मद्यप्रभावः न भवति। कृष्णाङ्कोलमूलं सुसिद्धं जलेन पिबन्, गरसविषं त्रिरात्रे नाशयति, हे महेश्वर। सैन्धवयुतं गोसर्पिषः उष्णं पिबन्, वृश्चिकदंशदुःखं नाशयति, हे महादेव। कुसुभं केशरं हरितालं अभ्रकं करञ्जं अर्कमूलं च पिष्ट्वा, हे शङ्कर— एवं भगवाञ् शिष्येभ्यः औषधयोगान् उपदिश्य, रोगनिवारणाय, आयुषः पुष्टये च, दयया सम्यक् उपकारं कृतवान्।