नारायण उवाच। हे महादेव, शृणु ध्यानपूर्वक मम वचनानि। यदा काचित् दोषः नेत्रयोः जायते, तदा अजाशकृन्मिश्रितं शङ्खचूर्णं चन्दनेन सम्यक् मर्दयित्वा, तस्याः लेपस्याः अञ्जनं कृत्वा नेत्रयोः प्रयोक्तव्यम्। एवं कृते काचरोगः, तमः, तथा दृष्टिदोषाः नश्यन्ति। विभीतकचूर्णं मधुना सह सेवनं श्वासरोगं निवारयति। दीर्घपिप्पलीत्रिफलयोश्चूर्णं मधुशिलाजातसहितं सर्वेषां व्याधीनां, ज्वरस्य, श्वासरोगस्य, राजयक्ष्मणः, पीनसस्य, हृद्रोगस्य च नाशाय हितम्। देवदारुचूर्णं अजाक्षीरेण एकविंशतिकृत्वः संसाध्य, तदञ्जनं नेत्रयोः प्रक्षिप्य, रात्रौ अन्धकारं, काचरोगं, पिलकादोषं च अपोहति। दीर्घपिप्पलीं केतकां हरिद्रां आमलकीं वचां च क्षीरसहितं अञ्जनरूपेण प्रयुञ्जानः, हे रुद्र, सर्वे नेत्ररोगाः विनश्यन्ति। काकजङ्घाया मूलं शिग्रुमूलं च मुखे धारयित्वा चर्वयन्, हे शम्भो, दन्तकृमीन् नाशयति, हे गिरिधर। हरिरुवाच। गुडूच्याः स्वरसः मधुना युक्तः मूत्रकृच्छ्रं प्रशमयति। गोहलिकामूलं तिलदधिघृतयुतं सेवनं तद्वद् हितम्। तद्वा क्वाथीकृत्य पिबन् मूत्रकृच्छ्रं निवारयति; कृष्णलवणयुतं तद्वा हिक्कां अपि अपोहति। गोरक्षकर्कटीमूलं पेषयित्वा शीतलेन जलेन सह पिबन्, हे रुद्र, त्रिदिने मूत्राश्मानं विनाशयति। मल्लिकामूलं ग्रीष्मे पेषयित्वा अजाक्षीरेण सिद्धं, शर्करया युक्तं, मूत्रकृच्छ्रं पाण्डुरश्मानं च निवारयति। द्विजयष्टिमूलं तण्डुलोदकेन पेष्य लेपः गलगण्डं, अपि च दृढगण्डं, निवारयति। रासाञ्जनचूर्णं हरितकीचूर्णेन युतं लेपः सर्वरोगनाशनः; अन्यः विचारः न आवश्यकः। करवीरमूलस्य लेपः अथवा सुपारीफलं योजयित्वा, पुरुषरोगान् नाशयति, हे रुद्र। दन्तीमूलं हरिद्रा चित्रकं च पेषयित्वा लेपः भगन्दरं निवारयति; अन्यं उपायं वदामि—अर्थात् जलेन रक्ता निष्कासनीयम्, हे उमापते। मार्जारास्थिं त्रिफलाजलेन मर्दयित्वा भगन्दरे स्थापयन्, रक्तस्रावः न भूयः स्यात्, न संशयः। हरिद्रां पुनः पुनः स्नुहिक्षीरेण संसाध्य लेपः अर्शांसि नाशयति, हे वृषध्वज। घोषफलं शिलाजातं चूर्णीकृत्य, अर्शसाम् उत्तमं भेषजम्। गोघृतं पलाशभस्मोदकेन सुसंस्कृतं, त्रिकटुना त्रिगुणितेन सह सेवनं, अर्शो नाशयति, हे शम्भो। बिल्वफलं दग्धं रक्तार्शः नाशयति; तथैव कृष्णतिलं नवनीतेन सह खादन् अपि हितम्। शुण्ठीचूर्णं यवक्षारं गुडेन समं प्रातः सेवनं जठराग्निं दीपयति, हे वृषध्वज। शुण्ठीक्वाथं पित्वा अग्निदीपनं भवति; हरितकी, शिलाजातं, चित्रकं, पिप्पलीं च—एषां चूर्णं उष्णजलेन सह पित्वा भूयः भूक्तिकामः भवति। तथैव घृतसिद्धं वराहमांसं खादन्, तृष्णां अत्यधिकं जनयति। हरिरुवाच। हस्तिकर्णपलाशपत्राणि चूर्णीकृत्य, शतपलपरिमाणं चूर्णं कृत्वा, हे शम्भो, सर्वरोगविनाशनं भवति। तद् सप्तदिनानि क्षीरसहितं भुञ्जानः, सिंहगमनशक्तियुक्तः, तीक्ष्णश्रवणः, सिंहसामर्थ्ययुक्तश्च भवति। पद्मरागप्रभायुक्तः, सहस्रवर्षायुष्कः, षोडशवयस्कवपुर्धारी च स्यात्, हे रुद्र, सततं क्षीरसेवनात्। क्षीरं मधुना घृतेन च युक्तं दीर्घायुष्करं भवति; तद् मधुना सह सेवनं दशसहस्रवर्षायुष्कत्वं ददाति। दधिसेवी पुमान् विद्वान् स्त्रीणां प्रियः, वज्रसारवपुर्धारी च भवति। केसरयुक्तान्नं खादन् सहस्रवर्षायुष्कः स्यात्; तच्च तक्रयुतं खादनीयम्। मधुना त्रिफलां सेवनकाले, दिव्यं शरीरं शतसंवत्सरं विना वलिपालितं, दृढदृष्टियुक्तं च भवति। घृतयुतं चूर्णं खादन्, अन्धः अपि पश्येत्; महिषीक्षीरेण लेपं कृत्वा, केशः कृष्णः भवति। वृषध्वज, तैलयुतं चूर्णं उपयुञ्जानः, खलः अपि केशान् लभते; वलिपालितं च नश्यति। केवलं तेन मर्दनं कुर्वन्, सर्ववर्णदोषः नश्यति; अजिक्षीरचूर्णस्य अञ्जनं मासमेकं नेत्रेषु स्थापयन्, दृष्टिः पुनः लभ्यते। पलाशबीजानि, वितुषधान्यं च श्रावणे मासे संगृह्य, तेषां चूर्णं नवनीतेन सह खादेत्। अर्धकर्षं वा एककर्षं वा प्रतिदिनं हरिं नमस्कृत्य सेवेत; पुरातनं षष्टिकशाल्यन्नं खादन्, जलं पिबन्, सहस्रवर्षपर्यन्तं विना वलिपालितं जीवेत्। पुष्यनक्षत्रे सञ्चिन्त्य, भृङ्गराजमूलं चूर्णीकृत्य सौवीरद्रव्येण सह सेवेत। मासमेकं सेवनात्, वलिपालितविनिर्मुक्तः, पञ्चशतवर्षायुष्कः, गजबलसम्पन्नः, विद्वान् च भवति, हे रुद्र, पुष्ये एव खादन्। हरिरुवाच। व्रणपुयविनिर्मुक्तः भवति, घृतपूरितं आहतं शीघ्रं स्याद्; अपामार्गमूलं हस्ताभ्यां मर्दयित्वा तस्य रसं व्रणस्थले स्थापयन्, रक्तस्रावं निवारयति, पूयं च न जायते। रुद्रलाङ्गलिकामूलं कुशमूलं च व्रणमुखे स्थापयन्, दीर्घकाले संस्थितं अपि किट्टं निष्कासयति। बालमूलं वा मेषशृङ्गीमूलं जलेन मर्दयित्वा स्थापयन्, जीर्णनाडिव्रणं शमयति। हिङ्गुमूलचूर्णं महिषीदध्ना कोद्रवशाल्या च सह दद्यात्, भगन्दरव्रणं निवारयति। ब्रह्मयष्टिफलचूर्णं जलेन सह स्थापयन्, रक्तदोषान् नाशयति, न संशयः। एवं, हे महादेव, मया तव समक्षं विविधानि औषधानि, तेषां योगः, तेषां च सेवनविधिः, सुस्पष्टं उक्तानि। यः श्रद्धया एतानि सेवते, स रोगैः विमुक्तः, दीर्घायुष्मान्, बलवान्, तेजस्वी च भवति।