गरुडपुराणम्

श्रीगणेशाय नमः। एकदा भगवतः शंकरस्य समीपे विविधरोगनिवारणाय औषधोपायाः कीर्तिताः। तत्र प्रथमं दृष्टिदोषनाशनार्थं सैन्धवलवणं हरिद्रां भृङ्गराजस्य च रसं सम्यक् मर्दयित्वा अञ्जनरूपेण यः प्रयुञ्जीत, स तमः प्रबन्धं च शीघ्रं नाशयति। आटरूषकमूलं तक्रेण सह पीडयित्वा पलाश्यां यः प्रलेपं करोति, स नेत्रपीडां प्रशमयति। शतक्रं बदरीमूलं वा यः सेवते, स नेत्रविकारं हन्ति; सैन्धवमित्यादीनि तिक्ततेलमपामार्गमूलं चापि तत्र हितानि स्मृतानि। दुग्धेन तक्रेण च ताम्रपात्रे सम्यक् मर्दितं यदञ्जनं प्रयुज्यते, तत् पिच्छिलनेत्ररोगं विनाशयति, हे शङ्कर। ओं दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ओं उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः इति मन्त्रः अञ्जनरूपेण यः प्रयुज्यते, तेन प्रथमारिष्टाः निगृह्यन्ते। बिल्वकणीलिकयोः मूलं सम्यक् पीडयित्वा यः नेत्रेषु स्थापयति, स तमः केवलं एकेनैव प्रयोगेन नाशयति। पिप्पली तगरं हरिद्रा आमलकी वचा खदिरश्च, एतानि सम्यक् मर्दयित्वा अञ्जनरूपेण यः प्रयुञ्जीत, स सर्वानेत्ररोगान् निवारयति। यो नित्यं प्रातः काले जलमधुना मुखं प्रक्षालयित्वा उभयोरपि नेत्रयोः प्रचुरमञ्जनं विधत्ते, स सर्वानेत्ररोगैः विमुक्तो भवति। श्वेतएरण्डमूलं पत्रं च यः सम्यक् संसाध्य नेत्रेषु स्थापयति, तेन वातजं दाहं संतापं च प्रशाम्यति। चन्दनं सैन्धवलवणं पुराणपलाशं हरितकीं कुसुमं नीलीं च अञ्जनरूपेण यः प्रयुञ्जीत, स नेत्रेषु पटलं पिण्डिकां च नाशयति। गुञ्जामूलं अजमूत्रेण मर्दयित्वा रजतताम्रहेमदण्डेन हस्तेन पीडयित्वा यः अञ्जनं स्थापयति, स तमः नाशयति। एतद् एव लेपनरूपेण प्रयुक्तं, हे रुद्र, पाण्डुरोगं विनाशयति; घोषाफलस्य गन्धेन पाण्डुत्वं प्रशाम्यति। दूर्वा दाडिमपुष्पं अलक्तकं हरितकीं च, एषां रसस्य सेवनात् नासार्जस्रं वातजं च रक्तपाकं नश्यति। जाङ्गलीमूलं सम्यक् मर्दयित्वा तस्य रसस्य नासायां प्रयोगेण श्वेतारुणनासार्जस्रं नाशयति, हे वृषध्वज। गोघृतं सालरसं धान्यकं सैन्धवमधस्तनं रक्तमिनं च, एतानि यः तैलाभ्यां लेपं विधत्ते, स विदीर्णच्छिन्नोष्ठरोगं शमयति। मल्लिकापत्रचूर्णं चूर्णीकृत्य तद् धृत्वा मुखरोगं निवारयति। कुङ्कुमबीजानि यः भक्षयति, स चलदन्तानां स्थैर्यं लभते; मुसलीं कुष्ठं इलां यष्टिमधु मधु चापि तत्र हितानि। धान्यकस्य सेवनेन मुखदोषगन्धो नश्यति; कषायतिक्तकटुकशाकभक्षणेन च। नित्यं तैलसेविनां मुखदोषगन्धः सदैव नश्यति; दन्तव्रणानि अपि तेन प्रशम्यन्ति। तक्रतैलं मुखे धृत्वा वा पूगपत्रचूर्णं दग्धं स्थापयित्वा, मुखरोगः विनश्यति, हे शिव। आर्द्रकस्य सेवनात् कफः निष्कास्यते; मातुलुङ्गपत्रं इलां यष्टिमधुं पिप्पलीं च। मल्लिकापत्रचूर्णं चैतानि च दत्त्वा, कृष्णफलं मूलं चेव चर्वयित्वा कण्ठशोषः प्रशम्यति। यत्र नासाशिरस्तालु रक्तदोषेण पीड्यते, तत्र शैरीकबीजस्य चतुर्गुणहरिद्रया सह स्वरसः पाच्यते। एषः स्वरसः, हे प्रजापते, नासायां प्रयुज्यमानः शिरोरोगं नाशयति; कण्ठरोगोऽपि तत्क्षणात् निवार्यते। गुञ्जामूलं चर्वयित्वा दन्तकृमिः नश्यति; कृष्णफलं क्षीरिण्यः नीलिका मधु च मिश्रयित्वा। एतानि, हे शिव, दन्तसम्भूतकृमीन् दन्तानुप्रविष्टांश्च हन्ति। कर्कटशृङ्गं क्षीरेण पीडयित्वा लेपं कुर्वन्, दन्ताः न घर्षणं कुर्वन्ति; केवलं कर्कटशृङ्गलेपनं वा, हे शिव। एकविंशतिदिनानि ज्योतिष्मत्याः फलं सिद्धार्थकाक्षौद्रयुतं लेपं कृत्वा दन्तमलः नश्यति। लोढ्रं कुङ्कुमं मञ्जिष्ठा लौहम् अन्यानि च चूर्णानि, यवशाल्यौ यष्टिमधु मधु च मिश्रयित्वा। एतानि जलयुक्तानि मुखे लेपं कृत्वा स्त्रीणां मुखे सौन्दर्यं जन्यते; अजक्षीरेण द्विगुणेन तैलेन च साधितानि। रक्तचन्दनं मञ्जिष्ठा लाक्षा वा तद्राशिना, यष्टिमधु मधुं कुङ्कुमं सप्ताहेन मुखे तेजो जनयन्ति। शुण्ठीपिप्पलीचूर्णं गुडूचीं कण्टकारीं च जले पाच्यं पीत्वा जठराग्निः दीप्यते। वातशोषयोः, हे प्रभो, करण्जं पार्पटं उशीरं बाहतीं कटुरोहिणीं च पाच्यं प्रयुञ्जीत। गोक्षुरं पाच्यं जलयुक्तं पीत्वा श्रमं दाहं पित्तं ज्वरं क्षयमूर्च्छां शोषं च नाशयति। पिप्पलीचूर्णं मधु घृतं च क्षीरेण पाच्यम् पीत्वा हृद्रोगं कासं विषमज्वरं च निवारयति। सर्वेषां क्वाथानां अर्धकर्षः मात्रां गृह्णीयात्; वयसा यथायोग्यं मात्रां निश्चित्य, हे वृषध्वज। क्षीरं गोमूत्रयुतं पीत्वा विषमज्वरं काकजन्धारं चापि नाशयति। शुण्ठी क्षीरपाकं पीत्वा ज्वरं हन्ति; यष्टिमधुं मुस्तं सैन्धवं बृहत्याः फलानि च। एतानि निद्राकारकद्रव्यैः सह दत्त्वा जनस्य निद्रा जायते; निद्रारोधितस्य कृष्णमरिचचूर्णं लाला च निद्रां जनयतः, हे शुभे। काकजङ्घामूलं शिरसि स्थापयित्वा निद्रा भवति; तक्रेण सरजरसं तैलेन च साधितं तैलं अपि निद्रां जनयति। एवं भगवताः शंकरस्य वचनेषु, विविधरोगनिवारणाय औषधोपायाः भक्तानां हिताय कृपया सम्यक् उपदिष्टाः।