गरुडपुराणम्

हरिः ओम्। श्रीहरिः शिवं प्रति औषधविद्यायाः रहस्यम् उपदिशन् इत्येवम् आख्यानं प्रवर्तते। कष्ठः, माषः, पिप्पली, तगरः, मधु, अपामार्गः, अश्वगन्धा, बृहती, सितसर्षपश्च—एते द्रव्यसमूहाः युक्त्या योज्यन्ते। यवाः, तिलाः, सैंधव लवणं च अभ्यङ्गे विशेषतः प्रशस्यन्ते। एतानि च लिङ्गे, भुजयोः, स्तनयोः च लेपनं कृत्वा तेषां वृद्धिः जायते। तीक्ष्णतेलं, भल्लातकं, बृहती, दाडिमं चात्र उपयोग्यं भवति। एषु सर्वेषु द्रव्येषु यथाविधि सिद्धं तैलं यदा लिङ्गे लेप्यते तदा तस्य वृद्धिः सुलभा भवति। अन्यस्मिन्नेव अवसरः श्रीहरिः उवाच—शोभाञ्जनपत्त्ररसः मधुना संयोज्य नेत्रयोः लेपः क्रियते चेत्, नेत्ररोगाः निःशेषतः नश्यन्ति—अत्र न संशयः। अष्टौ तिलपुष्पाणि, जातिपुष्पं, उषापुष्पं, निम्बपुष्पं, आमलकी, शुण्ठी, पिप्पली, तण्डुलाः च—एतानि सम्यक् पेष्य, तण्डुलोदकेन मिश्र्य, छायायां शुष्कीकृत्य, मधुना सह नेत्रयोः लेपनेन तमःप्रभृतयः दोषाः नश्यन्ति। बिभीतकफलमज्जा, शंखचूर्णं, मनःशिला, निम्बपत्रं, मरिचं च—एतानि अजमूत्रेण सम्यक् मर्दयित्वा, रात्र्यन्धकारं घनं च तमः नाशयति। शंखस्य चतुर्गुणं, मनःशिलायाः तस्यार्धं प्रमाणं गृह्यते। तस्यार्धं सैंधवलवणं योज्य, जलेन सम्यक् मर्दयित्वा, छायायाम् शुष्कीकृत्य, अञ्जनरूपेण नेत्रयोः प्रयुज्यते। एवं तमःघनं पिच्छिलरोगं च नाशयति। त्रिकटु, त्रिफला, करञ्जफलानि च महान्यौषधानि सन्ति। सैंधवलवणं, हरिद्रा, भृङ्गराजस्य रसः—एतानि सम्यक् मर्दयित्वा अञ्जनरूपेण प्रयुज्य तमःप्रभृतयः दोषाः नश्यन्ति। आटरुषकस्य मूलं तक्षक्वाथेन मर्दयित्वा, नेत्रपलिकायाम् लेपेन नेत्रशूलं प्रशमयति। शतक्री, बदरीमूलं च सेवनेन नेत्रक्लेशं नाशयतः। सैंधवलवणं, तीक्ष्णतेलं, अपामार्गमूलं च—एतानि सम्यक् दुग्धदधिभ्यां ताम्रपात्रे मर्दयित्वा, अञ्जनरूपेण प्रयुज्य पिच्छिलरोगं नाशयति, हे शङ्कर। एवं च, ओं दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ओं उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः इति मन्त्रेण अञ्जनं कृत्वा, आद्याः दोषाः निगृह्यन्ते। बिल्वमूलं, कणीलीकमूलं च पेष्य, एकवारं एव नेत्रयोः लेपेन तमः नश्यति। पिप्पली, तगरः, हरिद्रा, आमलकी, वचा, खदिरं च—एतानि अञ्जनरूपेण नेत्ररोगान् निवारयन्ति। यः प्रतिदिनं प्रातःकाले मुखं जलैः प्रक्षालयित्वा, नेत्रयोः अञ्जनं सम्यक् विधायति, सः सर्वेभ्यः नेत्ररोगेभ्यः विमुक्तः भवति। श्वेतएरण्डमूलं पत्रं च सम्यक् सिद्धं नेत्रयोः लेपेन वातजनितं दाहं तापं च शमयति। चन्दनं, सैंधवलवणं, जीर्णपालाशं, हरितकी, कुसुमं, नीलिका च—एतानि अञ्जनरूपेण नेत्रयोः आवरणं पिण्डीकां च नाशयन्ति। गुञ्जामूलं अजमूत्रेण मर्दयित्वा, ताम्ररजतहेमदण्डेन नेत्रयोः अञ्जनं कृत्वा तमः नाशयति। एवं रुद्र, एषः लेपः कामलां नाशयति। घोषाफलं घ्राणेन ग्राह्यम्, तेन पित्तरोगः निवार्यते। दूर्वा, दाडिमपुष्पं, अलक्तकं, हरितकी च—एषां रसः नासार्बुदं वातजनितं रक्तस्रावं च शमयति। जाङ्गलीमूलं पेष्य, तस्य रसं नासायां नस्यरूपेण प्रयुञ्जीत, तेन श्यामरक्तार्बुदं नश्यति। गोघृतं, शालरक्षः, धन्यकं, सैंधवलवणं, धत्तूरं, रक्तमृदं च—एतानि तैलेन मिश्र्य, ओष्ठस्य विदीर्णस्य व्रणं शमयन्ति। जातिपत्रं चूर्णीकृत्य चर्वयित्वा मुखरोगं निवारयति। कुङ्कुमबीजं भक्षयित्वा, चलदन्ताः स्थिरा भवन्ति; नागरमोथा, कुष्ठं, एला, यष्टिमधु, मधु च—एतानि अपि उपयोग्यं भवति। धन्यकं सेवनेन मुखदुर्गन्धं नाशयति; कटुकतिक्तकषायशाकसेवनं च अपि हितकरं भवति। यः नित्यं तैलं सेवते, तस्य मुखदुर्गन्धः नश्यति, दन्तव्रणाः अपि सम्यक् शम्यन्ते। अम्लक्वाथं तैलेन मिश्र्य मुखे धारयित्वा, अथवा पूगपत्रचूर्णं दग्धं मुखे स्थापयित्वा, मुखरोगाः नश्यन्ति, हे शिव। शुण्ठीचर्वणेन कफः निष्कास्यते; मातुलुङ्गपत्रं, एला, यष्टिमधु, मधु, पिप्पली च—एतानि चूर्णीकृत्य, जातिपत्रचूर्णेन सह, काकमाचमूलं चर्वयित्वा कण्ठशोषः शम्यते। यदि नासिका, शिरः, जिह्वा वा रक्तदोषेण पीड्यते, तदा शिंशपाबीजस्य रसः, तस्य चतुर्गुणा हरिद्रा, एतयोः पक्वं नस्यरूपेण प्रयुज्य, शिरोरोगाः नश्यन्ति, कण्ठरोगः अपि तत्क्षणात् विनश्यति। गुञ्जामूलं चर्वयित्वा दन्तकृमयः नश्यन्ति; कृष्णकाकमाची, क्षीरवृक्षः, नीलिका, मधु च—एतानि संयोज्य दन्तेषु जातान् कृमीन् अपि नाशयन्ति। केकावृन्तं क्षीरेण पेष्य, तस्य लेपेन दन्ताः न घर्षन्ति; अथवा केवलं केकावृन्तं लेपनेन, हे शिव। एकविंशतिदिनानि ज्योतिष्मत्याः फलानि सितसर्षपेन तण्डुलैः च पेष्य, तस्य लेपेन दन्तेषु मलः नश्यति। लोध्रं, कुङ्कुमं, मञ्जिष्ठा, लौहम्, अन्यानि चूर्णानि, यवचूर्णं, तण्डुलचूर्णं, यष्टिमधु, मधु च—एतानि जलेन पेष्य, तस्य मुखे लेपेन स्त्रीणां मुखसौन्दर्यं वर्धते। द्विगुणं अजाक्षीरं तैलमात्रेण सह सिद्धं च। एवं भगवतः श्रीहरेः शिवाय प्रदत्तानि औषधोपायाः, सर्वरोगनिवारणाय, आरोग्यवर्धनाय च, श्रद्धया सेवनीयाः सन्ति।