गरुडपुराणम्

शिवस्य समक्षं हरिः प्राह—हे वृषध्वज, शृणु श्रेयस्कराणि औषधानि यथोक्तानि। प्रथमं, विडङ्गगन्धपाषाणयुक्तं तैलं, गोमूत्रचतुःप्रमाणसंयुक्तं वा मानसा शिलायुक्तं वा, उत्तमं भवति। एतद् तैलं शिरसि अभ्यञ्जनं कृत्वा, यः जटाजूटे जलूकाः कीटाश्च वर्तन्ते, तेषां विनाशः स्यात्। शङ्खच्छूर्णं नवदग्धं सीसकेन सम्यक् मर्दितं शिरसि लेपनं कुर्वाणः अपि तद्वत् लाभं प्राप्नोति। भृङ्गराजं, लोहचूर्णं, त्रिफलां, बीजपूरकं च यः प्रयुञ्जीत सुतरां कृष्णं स्निग्धं च केशं लभते। नीलिनीं करवीरं च गुडेन सुसिद्धं कृत्वा तेन लेपनं कुर्वाणः पलितानि केशानि कृष्णीकुर्वन्ति। आम्रबीजमज्जा, त्रिफला, नीलिनी, भृङ्गराजः, पुरातनपक्वलोहचूर्णं, कटुजलं च, एतेषां योगेन केशाः कृष्णतां यान्ति। चक्रमर्दबीजानि, कुष्ठं, एरण्डमूलं च अतिकटुजलसहितं सम्यक् पिष्ट्वा शिरसि लेपः क्रियते चेत्, तदा शिरोरोगाः प्रशाम्यन्ति। शिलाजतु, वचा, हिङ्गु, कुष्ठ, नागेश्वरः, शतपुष्पा, देवदारु चैतैः तैलं सिद्धं हितकरं भवति। तस्मिन् तैले गोपुरीरसेन चतुर्थांशेन संयुक्ते कर्णे प्रवेशनात् तीव्रा कर्णशूला नश्यति। मेषमूत्रं शिलाजतु च कर्णेषु पूरयित्वा, कर्णगतानां कृमिजानां दुर्गन्धं स्रावं च नाशयति। जतीपुष्परसः, गोदकं वा कर्णेषु पूरयित्वा, पूयस्रावः विनश्यति। कष्ठं, माषः, पिप्पली, तगरः, मधु, पिप्पली, अपामार्गः, अश्वगन्धा, बृहती, सितसर्षपः—एतेषां योगः प्रयुज्यते। यवः, तिलः, शिलाजतु च अभ्यङ्गाय श्रेष्ठम्; तानि लिङ्गे, भुजयोः, स्तनयोः च अनुप्रयुज्यते चेत्, तस्य वृध्दिः स्यात्। कटुतैलं, भल्लातकं, बृहतीं, दाडिमं च अपि प्रयुञ्जीत। एषु चूर्णेषु सिद्धं तैलं लिङ्गे अभ्यञ्जनात्, तस्य वृध्दिः निश्चितं भवति। ततः हरिः पुनः उवाच—शोभाञ्जनपत्ररसः मधुना मिश्रितः नेत्रेषु यः उपनिहितः, स सर्वरोगापहः न संशयः। अस्य प्रयोगाय तिलपुष्पानि अशीतिः, जातिपुष्पाणि, उषा, निम्बः, आमलकी, शुण्ठी, पिप्पली, तण्डुलाः च गृह्यन्ते। तानि तण्डुलोदकेन सम्यक् पिष्ट्वा छायायां शोष्य, मधुना सह नेत्रेषु उपनिहितानि, तिमिरादि दोषान् आपोहन्ति। बिभीतकफलमज्जा, शङ्खचूर्णं, मनःशिला, निम्बपत्रं, कृष्णमरिचं च, एतानि अजामूत्रेण पिष्ट्वा, रात्र्यन्धकारं तिमिरं च नाशयति। शङ्खस्य चतुर्गुणं, मनःशिलायाः अर्धांशं, सैन्धवं च अर्धांशं जलसम्युक्तं, छायायां शोष्य, अञ्जनरूपेण नेत्रेषु उपनिहितम्। तेन तिमिरं पिच्छिलदोषश्च नश्यति। त्रिकटु, त्रिफला, करञ्जफलानि अपि महौषधयः। सैन्धवं, हरिद्रा, भृङ्गराजरसः च पिष्ट्वा अञ्जनं कृत्वा तिमिरादीनि आपोहन्ति। आटरुषकमूलं कटुजलसहितं पिष्ट्वा नेत्रपल्लवेषु लेपनं कृत्वा नेत्रशूलः प्रशाम्यति। सतक्रं, बदरीमूलं च भक्षयित्वा नेत्रपीडाः शम्यन्ते; सैन्धवं, कटुतैलं, अपामार्गमूलं च अपि। तानि दुग्धेन कटुजलेन ताम्रपात्रे मर्दयित्वा अञ्जनरूपेण उपनिहितानि पिच्छिलदोषं नाशयन्ति, हे शंकर। ओं दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ओं उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः—एषः मन्त्रः अञ्जनेन योजितः पूर्वदोषान् शमयति। बिल्वमूलं कनीलिकां च पिष्ट्वा नेत्रेषु उपनिहिते एकवारमेव तिमिरं नश्यति। पिप्पली, तगरं, हरिद्रा, आमलकी, वचा, खदिरः च पिष्ट्वा अञ्जनरूपेण नेत्ररोगान् आपोहन्ति। प्रतिदिनं प्रातःकाले मुखं प्रक्षाल्य, नेत्रयोः सम्यक् अञ्जनं कुर्वाणः सर्वेभ्यः नेत्ररोगेभ्यः विमुक्तः भवति। श्वेतएरण्डमूलं पत्रं च सम्यक् सिद्धं कृत्वा नेत्रेषु उपनिहिते वातजन्यं दाहं शमयति। चन्दनं, सैन्धवं, पुरातनं पालाशं, हरितकी, कुसुमं, नीलिनी च पिष्ट्वा अञ्जनं कृत्वा नेत्रेषु उपनिहिते तिमिरं पिण्डिकां च नाशयन्ति। गुञ्जामूलं अजामूत्रेण मर्दयित्वा, रजतताम्रहेमदण्डेन सम्यक् उपनिहितं तिमिरं नाशयति। एतत् लेपनं रुद्र, कामलां नाशयति। घोषाफलस्य गन्धेन पीतकामला नश्यति। दूर्वा, दाडिमपुष्पं, अलक्तकं, हरितकी च रसयुक्तं नासार्शांसि रक्तपित्तं चोपशमयन्ति। जाङ्गलीमूलं पिष्ट्वा तस्य रसं नासायां प्रविश्य नीलरक्तार्शांसि नाशयति। घृतं, सालरसं, रुद्र, धन्यकं, सैन्धवम्, धत्तूरं, गेरुं च, एतेषां योगेन सिद्धलेपं तैलेन सह ओष्ठेषु विदीर्णेषु लेपयेत्, तदा ते सन्दधाति। जातिपत्रं चर्वयित्वा मुखरोगान् नाशयेत्। कुङ्कुमबीजानि भक्षयित्वा चलदन्ताः स्थिरा भवन्ति; नागरमोथा, कुष्ठं, इलायची, यष्टिमधु, मधु च अपि प्रयुज्यते। धन्यकं सेवमानः मुखदोषं नाशयति; कट्वम्लतिक्तशाकभक्षणेन च तद्वत्। नित्यं तैलाभ्यङ्गी मुखदोषं निवारयति; सर्वे दन्तरोगाः अपि तेन नश्यन्ति। कटुजलतैलेन मुखे धारयित्वा, ताम्बूलपत्रभस्मं चूर्णीकृत्य मुखे उपनिहितं चेत्, सर्वे मुखरोगाः नश्यन्ति, हे शिव। एवं हरिः शिवाय औषधानि, तेषां योगं, प्रयोगं च क्रमशः निवेदयामास। तानि सर्वाणि विधिनाऽनुष्ठेयानि, रोगनिवारणाय, सौख्यार्थं च।