कफवातसम्भवे ज्वरे पिपासितायोष्णं जलं दातव्यं, यत् विश्वपर्यपाट, कोशीर, मुस्त, चन्दनैः सह सुसंस्कृतम्। अथवा, पिपासावमनज्वरदाहशान्त्यर्थं अतीव शीतलं जलं प्रयोज्यम्। वातार्तिज्वरे तु, बिल्वादिपञ्चमूलकषायः प्रकल्प्यते। पिप्पलीमूलं, गुडूची, विश्वभेषजं च पाचनानि; एष कषायः वातार्तिज्वरे दीयमानः महतीं शान्तिं जनयति। पर्पटनिम्बयोः कषायः मधुना सह पित्तज्वरं नाशयति; स यथारुचि यथा कल्पितः अपि स्वगुणं न जहाति। ताम्रदण्डेन पादयोः ललाटे वा दाहः कारयेत्; तिक्तपाठा, पर्पटा, विशाल, त्रिफला, त्रिवृत्, क्षीरं च संयोज्य कषायः स्यात्, स सर्वज्वरशोधनः रेचकः च। श्रीभगवानुवाच— सप्तरात्रात् परं, हस्तिदन्तदग्धचूर्णस्य यवस्रवसहितस्य दुग्धोत्थकाजलस्य च लेपनं कृत्वा, खल्वाटस्य शुभकेशा उत्पद्यन्ते। भृङ्गराजस्य रसेन एकचतुर्थांशेन तैलं सिद्धं, गुञ्जाचूर्णेन च युक्तं, केशवृद्धिकरं भवति। एला, मांसी, कुष्ठ, उरा च संयोज्य, अथवा गुञ्जाफलपिष्टं लेपयित्वा, चन्द्रप्रभासंभूतं खल्वाट्यं नश्यति। आम्रबीजचूर्णपिष्टेन केशाः सूक्ष्माः भवन्ति; करण्ज, आमलकी, कुमारी, लाक्षा च पिष्टं रक्ततां हरति। आम्रबीजमज्जा आमलकी च पिष्ट्वा, लेपनेन केशा दृढा, स्थूलाः, दीर्घाः, स्निग्धाः, न पतन्ति च। विडङ्ग, गन्धपाषाण, चतुर्गुणगवमूत्रेण सिद्धं तैलं, अथवा मानसशिलासंयुक्तं, उत्तमं स्मृतम्। तेन शिरोभ्यङ्गः कृतः शिरःकिट्टकिटिमण्डलनाशकः स्यात्; नूतनशङ्खभस्म सीसकेन मर्दितं योज्यते। वृषध्वज, भृङ्गराज, लोहचूर्ण, त्रिफला, बीजपूरकं च प्रयुज्य, केशाः स्निग्धाः, अतीव कृष्णाः भवन्ति। नीलिनीं करवीरं च गुडेन सिध्दं, तद्विशेषौषधलेपेन पालिताः केशाः कृष्णीभवन्ति। आम्रबीजमज्जा, त्रिफला, नीलिनी, भृङ्गराज, पुरातनपक्वलोहचूर्ण, अम्लोदनं च, केशकृष्णीकरणे प्रयुज्यते। चक्रमर्दबीज, कुष्ठ, एरण्डमूलं च, अतीवाम्लोदनेन पिष्ट्वा, शिरोरोगेषु लेपनं हितकरम्। सैन्धव, वचा, हिङ्गु, कुष्ठ, नागेश्वर, शतपुष्पा, देवदारु च, तैः सिद्धं तैलं श्रेयस्करम्। गुपुरीरसेन एकचतुर्थांशेन मिश्रितं, कर्णे योजितं, तीव्रकर्णशूलं नाशयति। मेषमूत्रं सैन्धवं च कर्णपूरणेन, कृमिजन्यदुष्टगन्धस्रावौ नश्यतः। जतीपुष्परसः वा गोजलं कर्णपूरणेन, पूयस्रावं विनाशयति। कष्ठ, मसूर, पिप्पली, तगर, मधु, पिप्पली, अपामार्ग, अश्वगन्धा, बृहती, सितसर्षपं च उपयुक्तम्। यव, तिल, सैन्धव च अभ्यङ्गे श्रेष्ठम्; लिङ्गबाहुकुचाभ्यां लेपनेन वृद्धिः स्यात्; तिक्ततैलं, भल्लातक, बृहती, दाडिमं च प्रयुज्यते। एतेषां त्वक् सिद्धतैलेन लिङ्गे लेपनेन, तस्य वृद्धिः भवति। हरिरुवाच— शोभाञ्जनपत्ररसस्य मधुना संयुतस्य नेत्रेषु लेपनेन, नेत्ररोगाः विनश्यन्ति—नात्र संशयः। अशीतिः तिलपुष्पाणि, जातिपुष्पाणि, उषा, निम्ब, आमलकी, शुण्ठी, पिप्पली, तण्डुलं च उपयुक्तानि। एतानि तण्डुलोदकेन पिष्ट्वा, छायायां शोष्य, वटिकां कृत्वा, मधुना नेत्रेषु योजितं, तिमिरादीनि व्यपोहति। बिभीतकबीजमज्जा, शङ्खचूर्ण, मनःशिला, निम्बपत्र, कृष्णमरीचं च, अजमूत्रेण पिष्ट्वा, तिमिरनाशकं भवति। एष योगः रात्र्यन्ध्यं तिमिरं च नाशयति; शङ्खस्य चतुःपादं, मनःशिलायाः अर्धभागं योज्यते। सैन्धवस्य अर्धभागं च, सर्वं जलपिष्टं, छायायां शोष्य, अञ्जनवत् नेत्रेषु योज्यते। स तिमिरं पिच्छिलरोगं च नाशयति; त्रिकटु, त्रिफला, करण्जफलं च, महौषधयः। सैन्धव, हरिद्रा, भृङ्गराजरसः च, पिष्ट्वा अञ्जनेन, तिमिरादीनि व्यपोहन्ति। आटरुषकबीजमूलं अम्लोदनेन पिष्ट्वा, नेत्रपिडायाः लेपनेन शमयति। शटक, बदरीमूलं च सेवनेन नेत्रक्लेशं निवर्तयतः; सैन्धव, तिक्ततैलं, अपामार्गमूलं च अपि। दुग्धाम्लोदनेन ताम्रपात्रे मर्दितं, अञ्जनरूपेण योजितं, पिच्छिलरोगं नाशयति, हे शङ्कर। ओं दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ओं उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः—एष मन्त्रः पूर्वरोगान् अञ्जनरूपेण योजितः शमयति। बिल्वमूलं, कनीलिका च पिष्ट्वा, एकवारमेव लेपनेन नेत्रतिमिरं हरति। पिप्पली, तगर, हरिद्रा, आमलकी, वचा, खदिरं च पिष्ट्वा, अञ्जनरूपेण नेत्ररोगं निवारयन्ति। यो जनः प्रतिदिनं प्रातः मुखं प्रक्षालयित्वा, उभयत्र नेत्रयोः अञ्जनं सम्यक् योजयति, स सर्वनेत्ररोगेभ्यः विमुक्तः भवति। श्वेतएरण्डमूलपत्रं च पिष्ट्वा, नेत्रेषु योजितं, वातोत्थदाहतापं शमयति। चन्दनं, सैन्धव, पुरातनपालाश, हरितकी, कुसुम, नीलिनी च, अञ्जनरूपेण प्रयुज्यमानानि, नेत्रेषु तिमिरपटलपिडकां च नाशयन्ति।