गरुडपुराणम्

सर्वेऽत्र औषधियुक्तानि विधानानि वर्ण्यन्ते। तत्र प्रथमं, चित्रक, अर्क, त्रिवृत्, यवन्य्, हयमारक, सुधा, बाला, गणिका, सप्तपर्ण, सुवर्चिका च—एतैः सह ज्योतिष्मतीं संगृहीत्वा, तज्ज्ञः तैलं पाचयेत्। तस्य तैलस्य सारं भगन्दरादिषु दृढं प्रयोज्यं, शुद्ध्यर्थं च रोगनाशनार्थं च परमं इदं तैलं, सर्ववर्णप्रदं, चित्रकादिभिः आरभ्य महातैलं सर्वरोगनाशनं भवति। अजमोदा, सिंदूर, हरिताल, द्विविधा निशा, द्विविधं क्षारं, फेनं, नवशुण्ठी, शववृक्षस्य रालं—एतेषु इन्द्रवारुणी, अपामार्ग, कदली च तेषां सारैः सह, रास्ना तैलं सर्पिषा मिश्रयित्वा, अजमोदा-आदिभिः सह, मेषमूत्रेण मिश्रितं तैलं पाच्यं। तत् गोदुग्धेन मृदुं पाच्यं; अजमोदा-आदिभिः तैलं गलगण्डनाशनं भवति। तैलं सम्यक् पच्यं, शुद्धं कृत्वा, तत् तैलं रुग्णस्य शमने, सौम्यत्वे च प्रयोज्यं। एवं तैलविधानं समाप्तं। ततः रुद्रः उवाच—एवं धन्वन्तरिः विष्णुः सुश्रुतः च उक्तवन्तः; हरिः पुनः हराय विविधरोगनिवारणानि औषधानि उक्तवान्। हरिः उवाच—सर्वेषु ज्वरेषु, हे शङ्कर, प्रथमं उपवासः, उष्णोदकपानं, वातनिषेधः च कर्तव्यः। ज्वरा अग्निस्वेदेन नश्यन्ति, गुडूची-मुस्तकस्य क्वाथः वातज्वरे औषधं। पित्तज्वरनाशनाय दुर्लभं घृतं शुण्ठी, पार्पट, मुस्ता, बाला, कोशीर, चन्दनैः संयुतं पच्यते। शुण्ठी-घृतं क्वाथं दुर्लभया कफज्वरे, बालया सर्वज्वरे, विशेषतः शुण्ठी-पार्पटया सह। पित्तज्वरस्य औषधं किराततिक्ता, नारी, गुडूची, शुण्ठी, मुस्ता च—एतत् श्रेष्ठं विधानं। बाल, कोशीर, पाठा, कण्टकारिका, मुस्ता, सुरदारु—एतेषां क्वाथं उच्चज्वरे हितं। धन्याका, निम्ब, मुस्ता च मधुना, अथवा पटोलपत्रैः, गुडूच्याः, त्रिफलया च मिश्रितं, हे शङ्कर, उपयोग्यं। तद् पानं सर्वज्वरे नाशकं, भूतिकरं, वातशमनं; हरितकी, पिप्पली, आमलकी, चित्रकस्य योगः। धन्याका, कोशीर, पार्पट, आमलकी, गुडूची, मधु, चन्दनैः क्वाथं वा चूर्णं ज्वरनाशकं। हरिद्रा, निम्ब, त्रिफला, मुस्ता, देवदारु—एतेषां योगः सर्वज्वरनाशकः, त्रिदोषशामकः। कटुरोहिण्या पटोलपत्रैः क्वाथः कषायः, तद् पानं त्रिदोषज्वरनाशकं। कण्टकारिका, शुण्ठी, गुडूची, पुष्करचूर्णं पानं, नागबला चूर्णं सेवनं श्वासकासादिकं मुक्त्वा। कफवातज्वरे तृष्णार्ताय विष्वपार्पटा, कोशीर, मुस्ता, चन्दनैः उष्णोदकं दातव्यम्। अथवा अतीव शीतलं जलं तृष्णा-वमथु-ज्वर-तापशमनाय; वातज्वरे बिल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः। पिप्पलीमूलं, गुडूची, विष्वभेषजं च पाचनं; वातज्वरे तस्य क्वाथस्य पानं महाशमनं। पार्पट, निम्ब, मधुना क्वाथः पित्तज्वरनाशकः, नानाविधेन अपि न क्षीयते। लोहदण्डेन पादे वा ललाटे दाहः कर्तव्यः; कटुपाठा, पार्पट, विशाल, त्रिफला, त्रिवृत्, क्षीरस्य क्वाथः विरेचनं, सर्वज्वरशोधनम्। अनन्तरं, श्रीभगवान् उवाच—सप्तरात्रात्, केशच्छिन्नस्य शुभं केशोत्पत्तिः भवति, हस्तिदन्तदग्धस्य लेपः यवरससहितः, दुग्धज्योतिष्मत्या अञ्जनं च। भृङ्गराजस्य रसस्य चतुर्थांशेन तैलं पाच्यं, गुञ्जाचूर्णेन मिश्रितं, तद् केशवृद्धिकरं। एला, मांसि, कुष्ठ, उरा मिश्रितं तैलं, अथवा गुञ्जाफलस्य लेपः, चन्द्रप्रभानाशकं। आम्रबीजचूर्णस्य लेपः केशान् सूक्ष्मं करोति; करञ्ज, आमलकी, कुमारी, लाक्षा च लेपः रक्तनाशकः। आम्रबीजमज्ज, आमलकी च लेपः केशान् दृढं, घनं, दीर्घं, स्निग्धं, अक्षयम् करोति। विडङ्ग, गन्धपाषाण, गोमूत्रचतुर्गुणं तैलं, अथवा मनसपाषाणं तैलं श्रेष्ठम्। तेन शिरः स्नेहने, जालक-नित्यानां नाशः; तद् नूतनशङ्खचूर्णं सीसकदग्धेन मिश्रितं लेपः उपयोग्यः। भृङ्गराज, लोहचूर्ण, त्रिफला, बीजपूरकं स्नेहने, हे वृषध्वज, केशाः सौम्याः, कृष्णाः भवन्ति। नील, करवीरं गुडेन पाच्यं, तस्य महानौषधस्य लेपः श्यामकेशकरः। आम्रबीजमज्ज, त्रिफला, नील, भृङ्गराज, वृद्धलोहचूर्णं, अम्लकाञ्जं पाच्यं, तेन केशाः कृष्णाः। चक्रमर्दबीज, कुष्ठ, एरण्डमूलं तीव्रकाञ्जेन पीष्य लेपः कृत्वा, शिरोरोगाः नश्यन्ति। सैन्धव, वचा, हिङ्गु, कुष्ठ, नागेश्वर, शतपुष्पा, देवदारु—एतेषां तैलं श्रेष्ठम्। तद् गोपुरीरसचतुर्थांशेन मिश्रितं कर्णे स्थाप्यं, तीव्रकर्णशूलं नाशयति। मेषमूत्रं सैन्धवेन कर्णे स्थाप्यं, कृमिजन्यं दुर्गन्धं, स्त्रावं च नाशयति। मल्लिकापत्ररसं वा गोवारिं कर्णे स्थाप्यं, पूयस्रावः नश्यति। एवं भगवता विविधौषधविधानानि रोगनिवारणाय, आरोग्यप्रदाय च, श्रद्धया विनिर्दिष्टानि।