गरुडपुराणम्

स्निग्धोपचारस्य विधानम् एवं निर्दिष्टम्—तत्र तिक्तपित्तज्वरक्लेशितस्य, तृषितस्य च, स्नेहद्रव्यैः सहोष्णं जलं पातव्यं, तैलस्य तु पृथग् दानम्, घृतस्य तु सह। येषां वातानुलोम्यता, तीक्ष्णाग्नित्वं, शुभवर्णता च दृश्यते, तेषां स्निग्धता युक्ता; येषां तु रूक्षता, तेषां स्निग्धता कार्य्या, स्निग्धानां तु रूक्षता प्रयोक्तव्या। श्यामाक, कोद्रव, दोष, नाटक, पिण्याक, शकुभि इत्येतैः वातकफरोगेषु स्वेदनं कार्यम्; किन्तु अतीव स्थूल, रूक्ष, दुर्बल, मूर्च्छितेषु स्वेदनं न कार्यम्। अथ धन्वन्तरिः सुश्रुतं व्याधिनाशनं प्रति उवाच—घृतस्य तैलस्य च विधानं प्रवक्ष्यामि। शङ्खपुष्पी, वचा, सोमा, ब्राह्मी, ब्रह्मसुवर्चला, अभया, गुडूची, अटरूप, कवागुजी—एतेषां समांशान् गृहित्वा प्रस्थमेकं घृतं पाचयेत्। कण्टकारीरससमं क्षीरं च योजयित्वा, एतत् ब्राह्मीघृतं नाम, यत् श्रोत्रबुद्धिवर्धनं श्रेष्ठम्। त्रिफला, चित्रक, बला, निर्गुण्डी, निम्बवासक, पुनर्नवा, गुडूची, बृहती, शतावरी—एतेन यथोपलब्धं घृतं निर्मीयते, सर्वरोगनाशनं भवति। शतबला मूलकषायेन अर्धमाढकं तैलं पाचयेत्, मधूक, मञ्जिष्ठा, चन्दन, उत्पल, पद्मकस्य कल्कैः सह। इल, पिप्पली, कुष्ठ, त्वक्, एला, अगुरु, केसर इत्यादीनां सुक्ष्मचूर्णैः, सुरभिसौम्यौषधैः, माढकं क्षीरं च योजयेत्। मृद्वग्निना पक्त्वा, शुद्धरजतपात्रे निधाय, तद् तैलं सर्ववातव्याधीन्, सर्वधातुगतान् च रोगान् शमयति। एतत् तैलं राज्ञां प्रियं, सर्ववातव्याधिशमनं च। शतावरीरसस्य प्रस्थं, क्षीरस्य च तुल्यं मात्रया योजयेत्; शतपुष्पा, देवदारु, मांसी, शैलेयक, बला, चन्दन, तगर, कुष्ठ, मनःशिला, ज्योतिष्मती—एतेषां कर्षसमांशान् गृहित्वा, प्रस्थमेकं घृतं पाचयेत्; कुब्ज, वामन, पङ्गु, बधिर, विकल, कुष्ठपीडितेषु उपयोग्यं। येषां अङ्गानि वातेन भग्नानि, मैथुनक्षीण, जराजर्जरदेह, उदरश्लेष्म, मुखरूक्षता च, तेषां तैलं सर्वरोगनाशनं, त्वक्स्थितान् शीघ्रं वातान्, नाड्यस्थांश्च, स्नायुषु स्थितान् च वातान् नाशयति। नारायणस्यैतत् तैलं विष्णुना उक्तं, व्याधिनाशनं; सर्वौषधैः पृथक् पृथक् तैलं घृतं च सिद्धं कार्यम्। शतावरी, गुडूची, चित्रक, गोचना, निर्गुण्डी, कण्टकारीरसैः वा, वर्षाभू, आलय, वासक, त्रिफलैः, ब्राही, इग्ण्डक, भृङ्गराज, कुष्ठेन वा, मुसली, दशमूल, खदिर, वटादिभिः; तत्र वटिका, मोदक, चूर्णं वा सर्वरोगेषु हितम्। घृत, मधु, जल, शर्करा, तिक्तलवणैः, यथासम्भवम्, मिश्रयित्वा, तद् औषधं भवति। चित्रक, अर्क, त्रिवृत्, यवनी, हयमारक, सुधा, बाला, गणिका, सप्तपर्ण, सुवर्चिका—एतेषां संयोजनेन। ज्योतिष्मतीं संगृह्य, तैलं पाचयेत्; भगन्दरादिषु तद्रसस्य तैलं तीव्रं प्रयोज्यं। तद् तैलं शोधनं, रञ्जनं, सर्ववर्णप्रदं च; चित्रकाद्यं महातैलं सर्वरोगनाशनम्। अजमोदा, सिन्दूर, हरिताल, द्वे निशे, द्वे क्षार, फेन, आर्द्रशुण्ठी, शववृक्षस्रवा—एतेन, इन्द्रवारुणी, अपामार्ग, कदली, तेषां रसेन; एतैः अजमोदादिभिः, अजमोदाद्यं तैलं, मेषमूत्रयुतं, सिद्धं कारयेत्। गवां क्षीरेण मृद्वग्निना पचेत्; अजमोदाद्यं तैलं गलगण्डनाशनं भवति। सम्यक् पक्त्वा शोधयेत्; तेन तैलेन स्नेहनं, सौम्यता च साध्यते। एवं धन्वन्तरिः विष्णुः सुश्रुतश्च व्याधिनिवारणार्थं उक्तवन्तः। हरिः punः महादेवाय व्याधिशमनं विविधं औषधप्रकारं प्रोवाच। हरिरुवाच—सर्वेषां ज्वराणां प्रथमं लङ्घनं, उष्णकृतोदकपानं, वातवर्जनं च कार्यम्। अग्निस्वेदेन ज्वराः नश्यन्ति; गुडूचीमुष्टकयोः क्वाथः वातज्वरनाशनः। कठिनप्राप्यं घृतं शृणु, यत् पित्तज्वरहरं, शुण्ठी, पर्पट, मुस्त, बाला, कोशीर, चन्दनैः सिद्धम्। घृतं शुण्ठी, दुर्लभया, कफज्वरहरं; बालया सह, विशेषतः शुण्ठीपर्पटयोः संयुगेन, सर्वज्वरनाशनम्। पित्तज्वरस्य औषधं—किराततिक्त, नारी, गुडूची, शुण्ठी, मुस्तैः सिद्धम्; तद् श्रेष्ठं शृणु। बाला, कोशीर, पाठा, कण्टकारिका, मुस्त, सुरदारुयुक्तः क्वाथः तीव्रज्वरहरः। धन्यक, निम्ब, मुस्त, मधुना वा, पटोलपत्र, गुडूची, त्रिफलया वा, मिश्रयित्वा, पानं हितं, हे शङ्कर। पानात् सर्वज्वरनाशनं, भूतिकरं, वातहरं च; हरितकी, पिप्पली, आमलकी, चित्रकैः सिद्धम्। धन्यक, कोशीर, पर्पट, आमलकी, गुडूची, मधु, चन्दनैः चूर्णं वा क्वाथं वा ज्वरहरं भवति। शृणु—यद् सर्वज्वरनाशनं, त्रिदोषसमशमनं च—हरिद्रा, निम्ब, त्रिफला, मुस्त, देवदारुयुक्तम्। कटुरोहिण्या, पटोल, पत्रैः क्वाथः कषायः, पानात् त्रिदोषज्वरहरः। कण्टकारिका, शुण्ठी, गुडूची, पुष्करचूर्णपानात्, नागबलाचूर्णसेवनात्, श्वासकासाद्युपद्रवान् विमुच्यते। एवं शास्त्रे निर्दिष्टान्येतानि औषधविधानानि, घृततैलादीनि च, यथाक्रमं, भक्त्या, श्रद्धया च, चिकित्सायामुपयोज्यानि।