गरुडपुराणम्

एकदा महर्षिः धनvantariḥ सुश्रुतं रोगनाशनं शिष्यं समुपविश्य आयुर्वेदस्य गूढानि रहस्यानि प्रकाशयन् इदं कथयति। तत्र, एकैकस्य औषधस्य स्वभावं विवेच्य, यदा तदेकं केवलं उपयुज्यते, तदा तद् शरीरस्य स्रोतांसि बाधते, मृदुत्वं जनयति, अङ्गेषु कण्डूः, उदरवृद्धिः, वर्णविकृति, रक्तविकारः, वातपित्तरक्तविकारः, क्लिबत्वं, इन्द्रियविकारश्च समुत्पद्यन्ते। तत्र दीर्घपिप्पली, शिग्रूवृक्षस्य मूलम्, देवदारु, कुष्ठम्, लशुनम्, वल्गुजीफलम्, मुस्तकः, गुग्गुलुः, लाङ्गली च औषधिसूचीषु गण्यन्ते। तिक्तस्वादु तु दाहकः, शुद्धिकरः, कुष्ठकण्डूश्लेष्महरः, स्थूलत्वं, आलस्यं, कृमीन्, शुक्रमेदः च नाशयति। अतिव्याप्ते तु भ्रमः, दाहः, अन्यानि च उपद्रवाः जायन्ते। कृतमालः, कीराणि, हरिद्रा, यवः, मधुतृणम्, वेत्रः, बृहती, शङ्खिनी च औषधिमण्डले समाविष्टाः। गुढूची, द्रवन्ती, त्रिवृत्, मण्डूकपर्णी, कारवेल्लः, वर्ताकः, करवीरः, वासकः, रोहिणी, शङ्खचूर्णम्, कर्कोटः, जयन्तिका, जाती, वारुणकः, निम्बुः, ज्योतिष्मती, पुनर्नवा च तत्र निर्दिष्टाः। तिक्तस्वादु तु छेदनशुद्धिदाहकः, शुद्धिकरः, ज्वरत्रिष्णाहारः, मूर्छा, कण्ठशूलादीन् व्याघ्रयति। अति सेवनात् तु मलमूत्रशोषः, हनुसंकोचः, कम्पः, वेदना, शिरःशूलः, वृणाः च जायन्ते। त्रिफला, सल्लकी, जम्बू, आम्रातकः, वचा, तिन्दुकः, वकुलः, शालः, पालङ्की, मुद्गः, चिल्लकः च औषधिसूच्यां गण्यन्ते। कषायस्वादु तु ग्रहणीयः, रोधकः, बन्धकः, शोषकः; एकाकी अतिसेवने हृदयशूलम्, मुखशोषः, ज्वरः, उदरवृद्धिः, अन्याः स्थैर्यविकृतयः च सञ्जायन्ते। हरिद्रा, कुष्ठः, सैन्धवः, मेषशृङ्गी, उभे बलायाः, कच्छुरा, सल्लकी, पाठा, पुनर्नवा, शतावरी च औषधिसूच्यां निर्दिष्टाः। अग्निमन्थः, ब्रह्मदण्डी, श्वदंष्ट्रा, एरण्डः, यवः, कोलः, कुलत्थः, कर्षाशी, दशमूलम्—एते पृथक् समस्ताः वातविकारं पित्तविकारं च निवारयन्ति। शतावरी, विदारी, बालकः, शीरः, चन्दनम्, दूर्वा, वटः, पिप्पली, बदरी, सल्लकी च औषधिसूच्यां गण्यन्ते। कदली, पद्मः, रक्तपद्मः, उदुम्बरः, पटोलः, ततः श्लेष्महरसमूहः—हरिद्रा, गुडः, कुष्ठः च। शतपुष्पी, जाती, व्योषः, अरग्वधः, लाङ्गली, घृतम्, तैलम्, वसा, मज्जा च सर्वेषु स्निग्धद्रव्येषु श्रेष्ठानि मन्यन्ते। एवं घृतं बुद्धिस्मृतिबुद्ध्यग्निच्छुभिः अनुशंस्यते; पित्ताधिकेषु केवलं घृतं दातव्यम्, वाताधिकेषु लवणयुक्तं घृतम्। श्लेष्माधिकेषु व्योषक्षारयुक्तं घृतं प्रयोज्यं, गलगण्डस्रोतःकृमिश्लेष्ममेदवातविकारेषु च। तैलं लघुत्वदृढत्वाय, कष्ठमलानां, वातसूर्यजलभारस्त्रीव्यायामक्षीणेषु च। शोषवेदनाक्षयतीव्राग्निवातस्रोतःबाधे, शिरःशूलयोषित्संस्काराय च उपचारः विधीयते। स्निग्धद्रव्येषु, श्रेष्ठे एकपलः, मध्ये त्र्यक्षः, अधमे अर्धपलः मात्रानिर्णयः। घृतस्निग्धे उष्णं जलं दातव्यम्, तैलस्निग्धे पृथक्; पित्ततृष्णास्निग्धे पुरुषः उष्णं जलं पिबेत्। स्निग्धत्वे अधोवातः, तीव्राग्निः, शुभवर्णः युक्तः सम्यक्; शुष्के स्निग्धता, स्निग्धे शुष्कता योज्या। श्यामाकः, कोद्रवः, दोषः, नाटकः, पिण्याकः, सकुभिः वातश्लेष्मविकारस्नेहे उपनाहः; अतिस्थूलशुष्कदीनमूर्छितेषु उपनाहः न कर्तव्यः। एवं धन्वन्तरिः पुनः सुश्रुतं उवाच—अधुना घृतं तैलं च वर्णयिष्यामि। शङ्खपुष्पी, वचा, सोमः, ब्राह्मी, ब्रह्मसुर्वचला, अभया, गुढूची, अटरूपा, कवाद्गुजी—एते समभागे एकप्रस्थं घृतं पाच्यं। कण्टकार्यरसः सममात्रया क्षीरसमेतः ब्राह्मीघृतं नाम, श्रवणबुद्ध्यर्थम् उत्तमम्। त्रिफला, चित्रकः, बला, निर्गुंडी, निम्बवासकः, पुनर्नवा, गुढूची, बृहती, शतावरी च यथासम्भवम् घृतं पाच्यं, सर्वरोगनाशनम्। शतबलामूलद्रव्ये शतबलाद्रव्ये कषाये अर्धाढकं तैलं पाच्यं; मधूक, मञ्जिष्ठा, चन्दन, उत्पल, पद्मकस्य कल्केन। इला, पिप्पली, कुष्ठ, त्वक, एला, अगुरु, केसरस्य चूर्णैः, सुगन्धसजीवनद्रव्यैः, एकाढकं क्षीरं सम्यक् योज्यं। मृदुना अग्निना पक्त्वा, शुद्धरजतपात्रे स्थाप्यं; सर्ववातविकारं धातुविकारं च शमयति। एतत् तैलं सर्ववातविकारं शमयति, राज्ञां प्रियं; शतावरीरसप्रस्थं सममात्रया क्षीरं योज्यं। शतपुष्पी, देवदारु, मांसि, शैलेयकः, बला, चन्दनम्, तगरः, कुष्ठः, मनःशिला, ज्योतिष्मती—एते कर्षमात्रया समभागे प्रस्थं घृतं पाच्यं; कुब्जकृशवामनपङ्गलङ्गमूककुष्ठग्रस्तेषु। वातभङ्गाङ्गेषु, कामक्षीणेषु, वृद्धदीनदेहेषु, उदरवृद्धमुखशुष्केषु। एतत् तैलं सर्वरोगनाशनम्, त्वचि स्थितं वातं, स्रोतोमांससन्धिवातं शीघ्रं नाशयति। एतत् नारायणतैलं विष्णुना कथितम्, रोगनाशनम्; पृथक् पृथक् औषधैः तैलं घृतं च पाच्यं। शतावरी, गुढूची, चित्रक, गोचना, निर्गुंडी, कण्टकार्यरसैः योज्यं। वर्षाभू, आलय, वासक, त्रिफल, ब्राही, इगण्डक, भृङ्गराज, कुष्ठ—एतेन। मुसली, दशमूल, खदिर, वटादिद्रव्यैः; वटिका, मोदकः, चूर्णं च सर्वरोगनाशनम्। घृत, मधु, जल, शर्करा, अन्यैः; द्रव्यैः, तीक्ष्णलवणैः यथासम्भवम्, रोगनाशनम् इति। एवं धन्वन्तरिः आयुर्वेदस्य गूढानि औषधिसूचीं, स्निग्धद्रव्याणि, तेषां गुणान्, मात्रां, उपयोगं च सुविस्तरं सुश्रुताय प्रकाशयति।