धन्वन्तरिः उवाच—अहं अधुनैव तानि द्रव्याणि प्रवक्ष्यामि, येषां मधुरत्वेन प्रारम्भः, ये च रजः प्रशमयन्ति। शालिशष्टिकयोः तण्डुलयोः, गोधूमस्य, दुग्धस्य, घृतस्य, रसानां, मधुनः च—एतेषां गुणान् प्रवदामि। अस्थिमज्जा, श्रिङ्गाटक, यव, उरुगी, क्षूर, गम्भारी, पुष्करबीज, द्राक्षा, खर्जूर, बला—एते च मधुरद्रव्येषु गण्यन्ते। नारिकेलः, इक्ष्वाकुः, आत्मनुप्ता, विदारि, प्रियालः, यष्टिमधु, ताळफलम्, कूष्माण्डः—एते मुख्याः मधुरद्रव्याः। एते मूर्च्छा-दाहौ प्रशमयन्ति, इन्द्रियाणि विशुद्धीकुर्वन्ति, कीटान् कफं च उत्पादयन्ति, अतिक्रमे तु दोषाय भवन्ति। श्वास-कास-मधुमेह-कण्ठग्रह-गण्डमाला-गलगण्ड-श्लीपदादिषु गुडादीनां लेपः प्रयोज्यः। दाडिम, आमलकी, आम्र, कपित्थ, करमर्द, मातुलुङ्ग, आम्राटक, बदार, चिंचाफलानि—एतानि लघु-संवरणीयानि। दधि, तक्र, सिधु, लाकुचफलानि, अन्यानि चाम्लानि—लवणेन शुण्ठ्या च युक्तानि, पाचनानि, दीपनीयानि च। आम्लरसं स्निग्धं वातवर्धनं तीक्ष्णं दाहकरं, अधोगमनं कुर्यात्; अतिक्रमे दन्तकण्टकं जनयति। गात्रस्रावं, स्वरभेदं, कण्ठ-मुख-हृद्रोगं, व्रणपाकानन्तरं दाहं च जनयति। लवणानि, यथा—सामुद्रं, यवक्षारं, सर्जिका च—लवणरसं शुद्धिकरं, पाचनं, स्निग्धं, विकाशनं च। केवलतः स्वीकृतं स्रोतोरोधं, मृदुतां, गात्रकण्डूं, उदरवृद्धिं, वर्णदोषं, रक्तविकारं, वात-पित्त-रक्तदोषं, क्लीब्यं, इन्द्रियविकारं च जनयति। पिप्पली, शिग्रु-मूलं, देवदारु, कुष्ठ, लशुन, वल्गुजीफल, मुस्ता, गुग्गुलु, लाङ्गली—एतानि कटुरसद्रव्याणि। कटुरसः दीपनीयः, शोधनः, त्वग्दोष-कण्डू-कफनाशकः, स्थौल्य-आलस्य-कृमिनाशकः, वीर्य-मेह-चर्वण-विरोधी; अतिक्रमे भ्रम-दाहादिकं जनयति। कृतमाला, कीराणि, हरिद्रा, यव, कट्फला, वेत्र, बृहती, शङ्खिनी, गुडूची, द्रवन्ती, त्रिवृत्, मण्डूकपर्णी, कारवेल्ल, वृन्ताक, करवीर, वासक, रोहिणी, शङ्खचूर्ण, कर्कोट, जयन्तिका, जाति, वारुणक, निम्बू, ज्योतिष्मती, पुनर्नवा—एतानि तिक्तरसा द्रव्याणि। तिक्तरसः छेदनः, शोधनः, दीपनीयः, शुद्धिकरः, ज्वर-तृष्णा- मूर्च्छा-कण्ठशूल-नाशकः; अतिक्रमे पूरिष-मूत्र-शोषकः, हनु-स्तम्भ-आकुञ्चन-शूल-शिरःशूल-व्रणकारकः। त्रिफला, साल्लकी, जम्बू, आम्राटक, वचा, तिन्दुक, वकुल, शाल, पालङ्की, मुद्ग, चिल्लक—एतान्यस्ति कषायद्रव्याणि। कषायरसः ग्रहणीयः, रोपणीयः, बन्धनः, स्निग्धता-शोषकः; केवलतः अतिक्रमे हृद्रोग, मुखशोष, ज्वर, उदरवृद्धि, स्थम्भादिकं जनयति। हरिद्रा, कुष्ठ, सैन्धव, मेषशृङ्गी, द्विविधा बला, कचूरा, साल्लकी, पाठा, पुनर्नवा, शतावरी—एतानि वात-पित्तविकारनाशकानि। अग्निमन्थ, ब्रह्मदण्डी, श्वदंष्ट्रा, एरण्ड, यव, कोल, कुलत्थ, कर्षाशी, दशमूलानि—एते पृथक् संयुक्ताः वात-पित्तविकारान् नाशयन्ति। शतावरी, विदारि, बालक, शीर, चन्दन, दूर्वा, वट, पिप्पली, बदारि, साल्लकी—एतानि श्रेष्ठानि। कदली, पद्म, रक्तपद्म, उदुम्बर, पटोल, ततः कफनाशकगणः—हरिद्रा, गुड, कुष्ठ। शतपुष्पी, जाति, व्योष, अरग्वध, लाङ्गली, घृत, तैल, वसा, मज्जा—एतेषां स्निग्धानां श्रेष्ठत्वं प्रतिपाद्यते। घृतं बुद्धि-स्मृति-धारण-दीपनकामेषु प्रयोज्यं; पित्ताधिके केवलं घृतं, वाताधिके लवणयुतं घृतं दातव्यम्। कफाधिके व्योषक्षारयुतं घृतं प्रयोज्यं; ग्रन्थि-स्रोतः-कृमि-कफ-मेद-वातविकारेषु अपि। तैलं लाघव-स्थैर्यार्थं, कठिनवर्चसां, वात-सूर्य-जल-भार-स्त्री-व्यायामक्लेशितेषु प्रयोज्यं। शोष-दुःख-क्षय-दीप्ताग्नि-वातस्रोतोरोधे, शिरा-दाहानन्तरं योनिशूल-शिरःशूल-चिकित्सा विधेया। श्रेष्ठे पलेन, मध्यमे त्र्यक्षा, अधमे अर्धपलेन स्नेहपाक-औषधानां मात्रानिर्देशः। घृते सुस्निग्धे जलेन, तैले पृथक् जलेन; पित्त-तृष्णायाम् उष्णजलपानम् उचितं। स्नेहे वातानुलोमने, दीप्ताग्नौ, सुकान्तौ उपयुक्तम्; शुष्केषु स्नेहः, स्निग्धेषु शोषणम् उचितम्। श्यामाक, कोद्रव, दोष, नाटक, पिण्याक, सकुभि—एते वात-कफविकारेषु स्वेदनार्थं प्रयुज्यन्ते; स्थूल-शुष्क-दुर्बल-मूर्च्छितेषु तु स्वेदनं न कार्यम्। धन्वन्तरिः पुनः उवाच—अधुना घृतं तैलं च प्रवक्ष्यामि, शृणु सुष्रुत रोगनाशन। शङ्खपुष्पी, वचा, सोमा, ब्राह्मी, ब्रह्मसुवर्चला, अभया, गुडूची, अटरूपा, कवागुजी—एतानि समभागानि कृत्वा, प्रस्थमेकं घृतं पाचयेत्। कण्टकारीरसैः सममात्रं क्षीरं च योज्यते; एतत् ब्राह्मीघृतं श्रवण-बुद्ध्युत्तमं स्मृतम्। त्रिफला, चित्रक, बला, निर्गुण्डी, निम्बवासक, पुनर्नवा, गुडूची, बृहती, शतावरी—एभिः यथालाभं घृतं सिद्ध्यति, सर्वरोगनाशनम्। शतबला-क्वाथे अर्धाढकं तैलं, मधूक-मञ्जिष्ठा-चन्दन-उत्पल-पद्मककल्कैः पाच्यते। इलायाः, पिप्पल्याः, कुष्ठस्य, त्वचः, एलायाः, अगुरोः, केसरस्य च सूक्ष्मचूर्णैः, सुगन्धिद्रव्यैः, जीवनीयैः, समाढकक्षीरयुतं पाच्यते। मन्दाग्निना पक्त्वा, शुद्धरजतपात्रे स्थाप्यं; सर्ववातविकारान्, सर्वधातुविकारांश्च प्रशमयति। एवं धन्वन्तरिना उक्तानि मधुरादि षड्रसद्रव्याणि, तेषां गुणदोषाः, स्नेहपाक-औषध-संस्काराः, मात्रा, यथायोग्यं सेवनविधिः, सुसम्पूर्णं विस्तरेण निरूपितानि।