धन्वन्तरिः औषधशास्त्रविदां श्रेष्ठः, तत्र स्थितः, विविधानि मूलानि तैलानि च विवृणोति स्म। सः उक्तवान् यथाः— ज्योतिष्मत्यादीनि तैलानि कृमीन् त्वग्दोषान् मूत्ररोगांश्च, वातकफशिरःशूलजन्यान् च पीडां हन्ति। तत्र दाडिमामलकीकोलकर्मदपियालजम्बीरनागाङ्गाम्राटककपित्थादीनि फलानि कीर्त्यन्ते। एते रसान्निपातेषु पित्तनुत् वातशमकः, किन्तु कफवृद्धिकरः। जिमूतकाक्ष्वाकुकुटजानां जलं बन्धनकारि स्मृतम्। धमार्गवार्कयोः युक्त्या वमनं कार्यम्, पूर्वाह्णे मदनान्द्रावचयोः प्रयोजनम्। मृद्वामाशयस्य पित्तदोषः, कठिनगुदस्य वातकफदोषः, समदोषस्य तु त्रिवृत् विरेचनाय युक्ता। त्रिवृत् शर्करामधुना मिश्रयित्वा, सैन्धवेन नागरेण हरितकीनां विहनस्य च गोमूत्रेण प्रयोजनीया, विरेचनार्थम्। वातप्रधानदोषेषु, भोजनानन्तरं, एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथद्विगुणेन दातव्यम्, वमनहेतवे। पृष्ठे शयाने पुरुषे बस्त्यर्थं, अष्टद्वादशाङ्गुलमात्रम्, कार्कन्धुफलसदृशच्छिद्रयुक्तं वेणुतुण्डं कर्तव्यम्। बस्तिप्रयोगे लघुमध्ये बलवत्यनुसारं, अर्धपालत्र्यंशपालपूर्णपालमात्रा दातव्या। अक्षवत्री, एकद्विचतुष्प्रभागा, रुगर्दनशतावरीसृतभृङ्गसिन्धुवरादिभिः मिश्रिता, हिताय प्रयुज्यते। एवं विधानं औषधानां वर्णनं कृत्वा, धन्वन्तरिः पुनरुवाच— शालिशष्टिकगोधूमक्षीरघृतरसामधूनि, सर्वाणि मधुराणि, रागहराणि च। मज्जाशृङ्गाटकयवयवक्शूरगम्भारीपुष्करबीजानि द्राक्षाखर्जूरबलादीनि च समावेशयति। नारिकेलाक्ष्वाक्वात्मनुप्ताविदारिप्रियालयष्टिमधुपनसकुष्माण्डानि च प्रमुखानि मधुरद्रव्याणि। एते मूर्च्छादाहशान्तये, इन्द्रियशुद्धये, कृमिकफकारिणि च, अतिक्रमेण तु हानिकारकाणि। श्वासकासप्रमेहस्वरभेदगुल्मकण्ठशोथपाण्डुरोगेषु गुडादिद्रव्यपिष्टिः लेपनाय प्रयोज्यते। दाडिमामलकीआम्रकपित्थकर्मदमातुलुङ्गाम्राटकबदरतिंतिदिकानि फलानि चोक्तानि। दधितक्रकाञ्जिकलाकुचाद्यं लवणशुण्ठिसंयुक्तं आम्लं, पाचनं दीपनीयं च। आम्लरसः स्निग्धो, वातवर्धकः, तीक्ष्णो, दाहकारकः, अधोगामित्वं च जनयति; अतिक्रमेण दन्तकम्पकारकः। सः शरीरमर्दं स्वरभेदं कण्ठमुखहृद्रोगं, व्रणपाकदाहं च जनयति। लवणानि—सामान्यं यवक्षारं सर्जिकादीनि—शुद्धिकरं दीपनीयम्, स्निग्धं विकाशि च। केवलं लवणं मार्गावरणं मृदुतां च जनयति, अङ्गकण्डु, उदरशोथ, वर्णदोष, रक्तवातपित्तरक्तदोष, क्लैब्य, इन्द्रियविकारांश्च जनयति। पिप्पलीशिग्रुकुष्ठलशुनवल्गुजीमुष्टागुग्गुलुलाङ्गलीनाम् उष्णरसं धन्वन्तरिः वर्णयति। कटुरसः दीपनीयः शुद्धिकारी, त्वग्दोषकण्डूकफनाशकः, स्थौल्यालस्यकृमिनाशकः, शुक्रमेदोविरोधी; अतिक्रमेण भ्रमदाहादिकारी। कृतमालकीराणिहरिद्रायवबृहत्यः शङ्खिन्यः, गुडूचीद्रवन्तीत्रिवृत्मण्डूकपर्णीकरेल्लवर्ताककरवीरवसकाः, रोहिण्यः शङ्खचूर्णकर्कोटजयन्तीकाजातिवारुणकनिम्बज्योतिष्मतीपुनर्नवाः—एषु तिक्तरसः, छेदनशोधनदीपनः, शुद्धिकारी, ज्वरतृष्णामूर्च्छाकण्ठशूलनाशकः। अतिक्रमेण मलमूत्रविघात, हनुवैवर्ण्यकम्पशूलशिरःशूलव्रणान् जनयति। त्रिफलासल्लकीजम्ब्वाम्राटकवचातिन्दुकवकुलशालपालङ्कीमुद्गचिल्लकानि कषायरसद्रव्याणि। कषायरसः संग्राही, रोपणीयः, बन्धनकारी, स्निग्धता शोषकः; अतिक्रमेण हृद्रुक्कण्ठशोषज्वरगुल्मकठिन्यादिकारी। हरिद्राकुष्ठसौवर्चलमेषशृङ्गीबले कचुरासल्लकीपाठापुनर्नवाशतावरीश्च, अग्निमन्थब्रह्मदण्डीश्वदंष्ट्रेरण्डयवकोलकुलत्थकर्षाशीदशमूलानि, पृथक् संयुक्तानि च, वातरोगनाशकानि पित्तरोगान् च हन्ति। शतावरीविदारिबालकाशीरचन्दनदूर्वावटपिप्पलीबदरीसल्लकीनां, कदलीपद्मोत्पलउदुम्बरपटोलानां, कफनाशिनां हरिद्रागुडकुष्ठानां च महत्त्वं कीर्त्यते। शतपुष्पीजातिव्योषारग्वधलाङ्गलीघृततैलमांसमज्जानि सर्वेषु स्निग्धेषु श्रेष्ठानि। बुद्धिस्मृतिधारणदीपनार्थं घृतस्य विशेषः, पित्ताधिके केवलं घृतम्, वाताधिके लवणसंयुक्तं घृतम्। कफाधिके वयोषक्षारयुतं घृतं, ग्रन्थिमार्गकृमिकफमेदोवातदोषेषु च। तैलं लघुत्वस्थैर्याय, कठिनगुदेषु, वातातपजलभारस्त्रीव्यायामक्षीणेषु च दातव्यम्। शोषपीडाव्याधिक्षयात्यग्नौ, वातमर्मसङ्गे, रक्तजालदाहानन्तरं, योनिशिरोरुजास्वपि चिकित्सा विधेया। श्रेष्ठे पले एके, मध्ये अक्षत्रये, अधमे अर्धपले, स्निग्धक्वाथौषधेषु मात्रानिर्देशः। एवं धन्वन्तरिः, औषधद्रव्यगुणानां रहस्यं, रसविपाकप्रभावानां च क्रमशः, भक्त्या, विस्तारतः, शिष्येभ्यः उपदिशत्।