शृणुत, भगवतः धन्वन्तरिणा सम्यगुक्तं दीर्घायुष्यमार्गं, यत्र औषधानां भोजनानां च यथायोग्यं विधानं विस्तारतः प्रतिपाद्यते। ज्वरान्ते तु अभयैकां, द्वे विभीतके च भक्षयेत्; ततः चतुष्कं मधु सर्पिर्द्वयं आमलकीं धात्रीं च सेवमानः शतवर्षायुष्यमाप्नोति। अश्वगन्धां क्षीरसर्पिसा सह सेवनात् शुक्ररोगान् जयति; मण्डूकपर्ण्याः विदार्याः च नवनीरसं सोमसमं कथितम्। तिलं धात्र्यां भृङ्गराजं च भक्षयित्वा शतवर्षपर्यन्तं जीवति; त्रिकटु त्रिफला वह्निः गुडूची शतावरी चाप्युपयुज्याः। विडङ्गलोहचूर्णं मधुना सह कृतं रोगान् नाशयति; त्रिफला कणा शुण्ठी गुडूची शतावरी चात्र सन्दिश्यन्ते। विडङ्गभृङ्गराजादीनां चूर्णं मधुसर्पिषा सह लिप्त्वा सर्वरोगनाशकं भवति; एतत्सेवित्वा दश स्त्रीणां संगमं कर्तुं शक्नोति नरः। शतावरीकल्कं दशगुणक्षीरपक्वं सर्पिर्युक्तं शर्करापिप्पलीमधुभिः मिश्रितं यज्जारकं नाम प्रसिद्धम्। प्रतिमर्शोऽवपीडनस्यं प्रवपनं शिरोविरेचनं च—एतानि पञ्च कर्माणि पञ्चकर्मशब्देन निर्दिष्टानि। माघाद्याः षट् ऋतवः द्विमासिकाः क्रमशः परिगण्यन्ते; तासु वह्निं क्षीरं दधिसम्बन्धिनश्च त्यजेत्। शिशिरे स्त्रीसंगः शस्तः; वसन्ते दिवास्वप्नं वर्जयेत्; वर्षासु निद्राद्युपवासनं शस्तं, शरच्चन्द्रकिरणांश्च परित्यजेत्। हितानि तु शाल्यन्नं मुद्गः वर्षाजलं पक्तक्षीरं च; निम्बः अतसी कुसुम्भः शिग्रुः सरषपश्च अनुशंस्यन्ते। ज्योतिष्मत्यादिमूलतैलानि कृमिचर्मरोगमूत्रकृच्छ्रवातश्लेष्मशिरोरुजान् अपोहन्ति। दाडिमामलकीकोलकर्मदपियालजम्बीरनगाङ्गाम्राटककपित्थानि च निर्दिष्टानि। एतानि पित्तहितानि वातशमकानि च, कफं तु वर्धयन्ति। जीमूतकइक्ष्वाकुकुटजानां जलं बन्धनकारकम्। धामार्गवार्कयोः सदैव संयोजनं वमनाय; पूर्वाह्णे वमनार्थं मदन इन्द्रवारुणी वचा च प्रयुज्यते। मृद्ववर्चाः पित्तग्रस्तः, कठिनवर्चाः वातकफाभ्यां पीड्यते; समदोषः त्रिवृता विरेचनयोग्यः। त्रिवृत् शर्करामधु सैन्धवनागरहरितकीविहनैः गोमूत्रेण सह विरेचनार्थं दीयते। वातप्रधानरोगे त्रिफलायाः क्वाथद्विगुणं एरण्डतैलं भोजने कृते वमनाय प्रयोज्यते। षडङ्गुलद्वादशाङ्गुलप्रमाणं वंशकाण्डं कर्कन्धुफलवत् छिद्रयुक्तं कृत्वा, शयानस्य पुरुषस्य बस्तिकर्म विधीयते। अर्धपलत्र्यंशपलपूर्णपलानि लघुमध्यमतीक्ष्णत्वेन बस्तिद्रव्यस्य मात्राः। अक्षवत्प्रयुक्तं एकद्विचतुष्प्रभागं रुगार्दनशतावरीसृतभृङ्गसिन्धुवरादिभिः मिश्रयित्वा हितं भवति। अथ धन्वन्तरिः उवाच—मधुराणां द्रव्याणां विभागं ते कथयामि, यैः रागो निवर्त्यते—शालिः षष्टिकः गोधूमः क्षीरं सर्पिः रसानां मधु च। मज्जा शृङ्गाटकं यवः उरुगी क्षुरः गम्भारी पुष्करबीजं द्राक्षा खर्जूरः बला चात्र गण्यन्ते। नारिकेलं इक्ष्वाकुः आत्मनुप्ता विदारी प्रियालः यष्टिमधुं तालफलं कूष्माण्डं च मुख्यानि मधुरद्रव्याणि। एतानि मूर्च्छादाहहराणि, इन्द्रियनिर्मलानि, कृमिकफजननानि, अतिक्रमेण तु हानिकराणि। श्वासकासप्रमेहस्वरभेदगुल्मकण्ठशोथपाण्डुरोगेषु गुडादीनां लेपः विधेयः। दाडिमामलकीआम्रकपित्थकर्मदमातुलुङ्गाम्राटकबदरचिन्ताफलानि च निर्दिष्टानि। दधि तक्रं काञ्जिकं लाकुचं चान्यानि आम्लानि, आम्लरसं लवणशुण्ठ्या सह भोजनं दीपनं पाचनं च। आम्लरसः स्निग्धो वातवर्धकः तीक्ष्णः दाहजनकः अधोगामित्वं च करोतिः; अतिक्रमेण दन्तकण्टकजनकः। शरीरस्य शैथिल्यं स्वरभेदः कण्ठमुखहृद्रोगः, व्रणपाकानन्तरं दाहं च जनयति। लवणानि—सैन्धव यवक्षारसार्जिकादीनि—लवणरसः शुद्धिकरः पाचनः स्निग्धः, भेदकः प्रसारकश्च। पृथग्भुक्तं स्रोतोरोधकरं मृदुत्वदायकं च; अङ्गकण्डू उदरशोथवर्णदुष्टिरक्तपित्तादीनि, क्लैब्यं इन्द्रियदोषांश्च जनयति। पिप्पली क्षारमूलं देवदारु कुस्थं लशुनं वल्गुजीफलं मुस्ता गुग्गुलु लाङ्गली च—कषायो लघुः शुद्धिकरः त्वग्दोषकण्डूकफनाशकः; स्थूलत्वालस्यकृमिनाशकः शुक्रमेदोविरोधकः; अतिक्रमेण भ्रमदाहादिकरः। कृतमालः कीराणिः हरिद्रा यवः कट्फलः वेत्रं बृहती शङ्खिनी च, गुडूची द्रवन्ती त्रिवृत् मण्डूकपर्णी कारवेल्लं वृन्ताकं करवीरं वासकं, रोहिणी शङ्खचूर्णं कर्कोटा जयंती जाति वारुणकं निम्बु ज्योतिष्मती पुनर्नवा च—एतानि तिक्तरसद्रव्याणि, तिक्तरसः कटुकः शुद्धिकरः पाचकः, ज्वरतृष्णाहरः मूर्च्छाकण्ठदाहादिनाशकः। अतिक्रमेण मलमूत्रविनिग्रहः, हनुस्तम्भकम्पपीडाशिरोरुजः क्षतजननं च भवति। त्रिफला सल्लकी जम्बु आम्राटक वचा तिन्दुक वकुल शाल पालङ्की मुद्ग चिल्लकादयः च—एतेषां कषायरसः संकोचकः रोपणः बन्धनः स्निग्धशोषकः; पृथग्भुक्तः अतिक्रमेण हृदयशूलं मुखशोषं ज्वरं उदरवृद्धिं स्थम्बादिकं च जनयति। एवं भगवता धन्वन्तरिणा षड्रसानां गुणदोषाः, तेषां यथायोग्यं सेवनविधिः, औषधद्रव्याणां च महत्त्वं सम्यग् प्रतिपादितम्।