शृणुत सुस्पष्टया कथया, भगवता धन्वन्तरिना प्रतिपादितं बालोपचाराद्यायं आयुर्वेदविज्ञानम्। यः कौमारभूतानां वालरोगपीडितानां हितमिच्छेत्, सः कु्ष्ठ, वचा, अभया, ब्राह्मी, मधुरा, मधु, सर्पिषा च संयोज्य लेह्यं दद्यात्। एतेन वर्णः, दीर्घायुः, सौन्दर्यं च संपद्यते। यदि स्तन्याभावः स्यात्, तदा अजदुग्धं वा गोदुग्धं वा समानगुणयुक्तं दद्यात्। येषां शिशूनां अनुष्णशोफः विद्यते, तेषां वह्निना तप्तमृदा स्वेदनं कार्यम्। छर्दिः ज्वरश्च यदि जायेत, तदा मुस्तविपायकलं लेह्यं दद्यात्; अतिसारिणां शुण्ठी, विषा, बिल्व, कुटजैः संयुत्तं लेह्यं हितकरम्। हिक्काछर्दिषु मधु, व्योष, मातुलुङ्गं प्रयोज्यं; त्वग्रोगेषु कु्ष्ठ, इन्द्रयव, सिद्धार्थक, निशा, दूर्वा चोपयुक्ताः। ग्रहपीडायां महामुञ्जातिक्तजीच्यक्वाथस्नानं प्रशस्यते; सप्तच्छद, अमय, निशा, चन्दनैः अभ्यङ्गः अपि विधानम्। शङ्ख, कमलबीज, रुद्राक्ष, वचा, लोहं च धारयेत्; 'ॐ कं टं यं गं वैनतेयाय नमः, ॐ हों हाँ हः' इति मन्त्रेण बालशान्त्यर्थं क्षिप्तजलैः सूत्रबन्धनं च कुर्यात्; 'ॐ ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुंचत स्वाहा' इति च। शिरीषस्य पलमेकं तण्डुलोदकेन विषहरं; वर्षाभ्वा वा शुक्लया तण्डुलोदकं सर्पविषनाशनम्। दधि, सर्पिष्, तण्डुलोदक, गृहधृम, निशा, मधुयुक्तलेह्यं सिन्दृत्थविषघ्नम्। अङ्कोटमूलक्वाथः सर्पिषा संयुत्तः पानाय विषनाशकः; सः जरारोगनाशकः, रसायनश्च। सिन्दूति, अरार्क, राशुण्ठी, कणा, मधु, गुडं च, क्रमशः वर्षादौ अभया सहितं रसायनार्थिनः सेवेत। ज्वरान्ते अभयैकं, विभीतकद्वयं, ततः चतुष्कं मधु, सर्पिष, आमलकी, धात्री च भुक्त्वा शतवर्षायुः लभ्यते। अश्वगन्धा क्षीरेण सर्पिषा च सेवनं शुक्रदोषनाशकं; मण्डूकपर्णी, विदारी च तद्रसान्येवामृतकल्पे। तिल, धात्री, भृङ्गराजं सेवित्वा शतवर्षायुः स्यात्; त्रिकटु, त्रिफला, वह्नी, गुडूची, शतावरी च अपि योज्याः। विडङ्गलोहचूर्णं मधुना पीत्वा रोगनाशनम्; त्रिफला, कणा, शुण्ठी, गुडूची, शतावरी च अनुशंसिताः। विडङ्ग, भृङ्गराजादिचूर्णं मधुसर्पिषा च लेह्यं सर्वरोगनाशनं; तदनन्तरं दश स्त्रीणां संगमः शक्यः। शतावरीपिष्टं दशगुणक्षीरेण सर्पिषा पक्त्वा, शर्करामार्द्रकं मधुना च मिश्रयित्वा जारकं नाम घृतं भवति। प्रतिमर्श, अवपीड, नस्य, प्रवपन, शिरोविरेचनम्—एतानि पञ्चकर्माणि। माघादिषु षडृतवः द्वि-द्विमासिकाः; तत्राग्निं, क्षीरं, दधिसम्बन्धिनः त्यजेत्। शिशिरे स्त्रीसंगः, वसन्ते दिवास्वप्नवर्जनम्; वर्षासु स्वप्नादीनां परित्यागः, शरदिन्दोः किरणवर्जनं च। हिताहाराः शालि, मुद्ग, वर्षोदकं, पक्तक्षीरं, निम्ब, अतसी, कुसुम्भ, शिग्रु, सरषपः च। ज्योतिष्मत्याद्यैः तैलैः कृमि, त्वग्रोग, मूत्रकृच्छ्र, वातकफशिरोरुजः नश्यन्ति। दाडिम, आमलकी, कोल, करमर्द, पियाल, जम्बीर, नागाङ्ग, आम्रातक, कपित्थ इत्यादयः। एते पित्ते हिताः, वातं शमयन्ति, कफं तु वर्धयन्ति। जिमूतक, इक्ष्वाकु, कुटजेन जलं बन्धनकरम्। धामार्गव, अर्कं च वमनाय योज्ये; पूर्वाह्णे मदन, इन्द्रयव, वचा च वमनहेतवे। मृदुविबन्धो पित्तदुष्टः, कठिनविबन्धो वातकफदुष्टः; समदोषे त्रिवृत् रेचनाय योग्यः। त्रिवृत्, शर्करा, मधु, सैन्धव, नागर, हरितकी, विहनं, गोमूत्रेण संयुत्तं रेचनाय। वाताधिके तैलबीजपूरकं त्रिफलाक्वाथद्विगुणं भोजनान्ते वमनाय दद्यात्। वस्त्यर्थं अष्टद्वादशाङ्गुलदण्डं कारयेत्, कार्कन्धुफलसमविवरं, शयाने पुरुषे। अर्ध, त्र्यंश, पूर्णपलमात्रेण वस्तिदानं लघ्वादिमध्यमोत्तमभेदेन। अक्षवत्र्याः एकद्विचतुष्प्रभाग्रहणं, रुगर्दन, शतावरी, सृता, भृङ्ग, सिन्धुवरादिभिः मिश्रयित्वा योज्यं। भगवान् धन्वन्तरिः पुनः कथयति—शीतलानि रसानि रागनाशनानि शालि, षष्टिक, गोधूम, क्षीर, सर्पिष, रसानि, मधु च। मज्जा, श्रिङ्गाटक, यव, उरुगी, क्षुर, गम्भारी, पुष्करबीज, द्राक्षा, खर्जूर, बला च सन्ति। नारिकेल, इक्ष्वाकु, आत्मनुप्त, विदारी, प्रियाल, यष्टिमधु, ताळफल, कुष्माण्ड—एतानि मुख्यानि मधुराणि। एते मूर्च्छादाहहराः, इन्द्रियनिर्यापकाः, कृमिकफजनकाः, अतिशयेन तु हानिकराः। श्वास, कास, प्रमेह, स्वरभेद, गुल्म, कण्ठशोफ, पाण्डुरोगे गुडादीनां लेपः कार्यः। दाडिम, आमलकी, आम्र, कपित्थ, करमर्द, मातुलुङ्ग, आम्रातक, बदार, तिन्तिडिकं च। दधि, तक्र, काञ्जिक, लकुचफल, आम्लरसाः च; आम्लरसं लवणशुण्ठीयुक्तं पाचनं, दीपनीयं च। आम्लरसः स्निग्धः, वातवर्धकः, तीक्ष्णः, दाहकरः, अधःप्रवर्तकः; अतिशयेन दन्तकम्पजः। शरीरमर्द, स्वरभेद, कण्ठमुखहृद्रोग, व्रणपाकानन्तरं दाहं जनयति। लवणानि—सैन्धव, यवक्षार, सर्जिका—लवणरसः शोधकः, दीपनीयः, स्निग्धः, विकाशकरश्चेति। एवं भगवता धन्वन्तरिना प्रतिपादितं आयुर्वेदमार्गं, औषधोपचारविधानं, ऋतुव्यवस्थां च, धर्मज्ञाः सदा अनुसरन्तु।