शृणु, सौम्य, धर्म्यां चिकित्सायाः कथां यथाशास्त्रम्। तत्र प्रथमे, तैलं शतमूल्या एरण्डमूलेन चक्राया व्याघ्र्या पलाशेन च सिद्धं नासिकायां प्रक्षिप्तं शोषं कफं तमः शिरोरोगांश्चोपरमयति। नाचनं गुडेन वा पिप्पल्याः सैन्धवेन च कृतं बाहुपार्श्वघातादिषु शिरोरोगेषु च हितकरम्। सूर्यपथसम्भूतदोषेषु नस्याद्यौषधानि योज्यानि; दशमूलक्वाथः सर्पिषा सैन्धवेन च मिश्रितः नासायां प्रक्षिप्तः सूर्यपथजवेदनां शिरःशूलं च प्रशमयति। वातरक्तदोषपीडिता स्त्री दधि सैन्धवं यवानीं मधुकं नीलोत्पलमधुना सह पिबेत्। पित्तदोषे वासकस्य वा गुडूच्याः स्वरसः, आमलकबीजानां वा कल्कः जलसहितः, वासेन च शर्करामधुना सह सेवनं प्रशस्यते। पाण्डु अतिस्रावे आमलक्याः मधुरः स्वरसः कर्पासमूलं वा तण्डुलोदकेन सह पातव्यः। तण्डुलीयकस्य मूलं मधुना स्वरससहितं तण्डुलोदकेन पिबेत्, सर्वातिस्रावं निवारयति; कुशमूलं च तण्डुलोदकेन पिबेत्, स्रावं प्रशमयति। धन्वन्तरिरुवाच—शृणुष्व सुश्रुत, स्त्रीरोगचिकित्सां प्रवक्ष्यामि। यत्र योनिदोषः स्यात्, वातशामकाः उपायाः विशेषेण योज्याः। वचापकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवाजमोदायवक्षारचित्रकशर्करामिश्रितं कृत्वा, तानि जलादिभिः सम्यक् मर्दयित्वा सर्पिषि तलेन भक्षयेत्; एष योगः योनिशूलं पार्श्वशूलं हृदयशूलं गुल्मार्शः च प्रशमयति। बदर्याः पत्रैः लेपः योनिभ्रंशं शमयति; लोढ्रतुम्बीफलयोः लेपः स्थैर्यं ददाति। पञ्चपत्राणां मालतीपुष्पाणां च कल्केन सर्पिषा सूर्ये पाचितेन योनिस्रावं दुर्गन्धं च शमयति। जपापुष्पस्य काञ्जिकेन ज्योतिष्मत्याः पत्रैः दूर्वाकल्केन चित्रकशर्करया सह सेवनं विधेयम्। धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं जलेन पिबेत्, रजोनिवृत्तिः स्यात्; लक्ष्मणां क्षीरसहितां वा नस्यं कृत्वा गर्भलाभः स्यात्। अर्धाढकं क्षीरं सर्पिरश्वगन्धया सह पुत्रदं भवति; वन्ध्या स्त्री एतत् सर्पिर्व्योपकेशरेण सह पित्वा पुत्रं प्राप्नोति। कुशकाशोरुचृकमृलगोक्षुरकाणां क्वाथः क्षीरशर्करया सह गर्भिण्याः शूलहरः। पाथालङ्गलिसिंहमयूरकूटजानां पृथक् पृथक् नाभ्यां मूत्राशययोनि प्रदेशेषु लेपनात् सुखेन प्रसवः स्यात्। सूतायाः हृदयशिरोमूत्राशयशूलं यदर्कन्दं (क्वल्लं) तत्र यवक्षारं तक्रेण वा उष्णोदकेन वा पिबेत्। दशमूलक्वाथः सर्पिषा सह योनिशूलं शमयति; शातिलातण्डुलचूर्णं क्षीरेण पित्वा स्तन्यवृद्धिः स्यात्। विदार्याः मूलस्य कर्पासमूलस्य च स्वरसः धात्र्या सह स्तन्यं शुद्धयति; मुद्गयुषा भोजनं हितम्। बालरोगे कुष्ठवचाभयाब्रह्म्यमधुराणां कल्कः मधुसर्पिषा सह लेह्यः वर्णायुः प्रियंकरः। स्तन्याभावे अजाव्या वा गोदुग्धं समानगुणं दातव्यम्; शीतशोफे भूमेः अग्निना तापितया स्वेदनं कुर्यात्। मुस्तविपायकलकं छर्दिज्वरे दीयात्; अतिसारे शुण्ठीविशाविल्वकूटजानां योगः प्रशस्यः। मधुव्योषमातुलुङ्गानि हिक्काछर्दिषु हितानि; कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्थकनिशादूर्वाचूर्णं चोपयोज्यं। महामुञ्जातिक्तजीच्यक्वाथेन स्नानं ग्रहपीडायाः शमकं; सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैः अभ्यङ्गः अपि विधेयः। शङ्खपद्मबीजरुद्राक्षवचायसधारणं धारयेत्; मन्त्रेण—"ॐ कं टं यं गं नमो वैनतेयाय, ॐ हों हां हः" इति बालशान्त्यै अभिषेकं सूत्रबन्धनं च कुर्यात्; "ॐ ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा" इति च। शिरीषस्य पलमेकं तण्डुलोदकेन विषहरम्; तण्डुलोदकं वर्षाभ्वा वा शुक्लया सह नागदंशनाशनम्। दधिसर्पिस्तण्डुलोदकगृहधृमिनिशाचूर्णं मधुना वा लेहेन वा पानं सिन्धृत्थविषहरम्। अङ्कोटमूलक्वाथः सर्पिषा सह पितः विषहरः, जरारोगनाशनः, रसायनश्च। सिन्दूत्यरार्कराशुण्ठीकणामधुगुडानि अनुक्रमेण वर्षादौ अभयया सह रसायनार्थं सेवनानि। ज्वरान्ते अभयैकं द्वौ विभीतकौ च भक्षयेत्; चतुष्कं मधुसर्पिरामलकिधात्र्यः भुक्त्वा शतायुर्वाप्नुयात्। अश्वगन्धा क्षीरसर्पिषा सह शुक्रदोषनाशिनी; मण्डूकपर्णीविदार्याः स्वरसः अमृतोपमः। तिलधात्र्यभृङ्गराजान् भुक्त्वा शतवर्षं जीवेत्; त्रिकटुत्रिफलावह्निगुडूचीशतावरी चोपयोज्याः। विडङ्गलौहचूर्णं मधुना पिबेत्, सर्वरोगनाशनम्; त्रिफलाकणाशुण्ठीगुडूचीशतावरी चापि योज्याः। विडङ्गभृङ्गराजादिचूर्णं मधुसर्पिषा सह लिह्याद्यः, स सर्वरोगनाशनः; एतल्लेहं लिहित्वा दशसु स्त्रीषु रमेत। शतावरीकल्कस्य दशगुणक्षीरसिद्धं सर्पिः शर्करापिप्पलीमधुना मिश्रितं जारकं नाम। प्रतिमर्शावपीडनस्यप्रवपनशिरोविरेचनानि पंचकर्माख्यानि। षडृतवः माघाद्याः द्विमासिकाः; तासु वह्निक्षीरदधिसेवना वर्जनीया। शिशिरे स्त्रीसंगः, वसन्ते दिवास्वप्नवर्जनं; वर्षास्वनिद्राद्युपवासः शरदिन्दुकिरणवर्जनं च। हितानि तु शालिमुद्गा वर्षोदकं पक्तक्षीरं निम्बातसीकुसुम्भशिग्रुमरिचानि च। एवं धर्म्यं चिकित्साविधिं शास्त्रानुसारं व्याख्यातवन्तः धन्वन्तरिप्रधानाः ऋषयः, सर्वजनहिताय।