गरुडपुराणम्

सुस्पष्टं तु धन्वन्तरिः सुश्रुतं प्रति औषधज्ञानं प्रवदति। तत्र प्रथमं, तैलं यत् क्षीरशर्करासंयुक्तं, द्वौ मात्राौ मधुकस्य, एकमात्रं तैलस्य, सम्यक् पक्वं नासिकाग्राहं कृत्वा, अकालश्वेतता निवारयति। मुखरोगेषु तु त्रिफलया, गृहधूमेन, यवभस्मना, पाटया, व्योपरेण, तथा अञ्जनेन गण्डूषप्रक्षालनं करणीयम्। तेजोदत्रिफलालोध्रचित्रकचूर्णं मधुना मिश्र्य मुखे धारणं कर्तव्यम्, यत् कण्ठग्रीवादन्तमुखरोगान् निवारयति। पाटोलनिम्बवाग्रमालतीनूतनपत्राणि—एतानि पञ्च पत्राणि उत्तमं मुखप्रक्षालनं, कषायं च। लशुनाद्यन्यूनशुण्ठिमूलकमूल्यरुदन्त्याः रसः तीक्ष्णोष्णः श्रोत्रपूरणाय श्रेष्ठः। श्रोत्रे तीव्रवेदना, शब्दः, स्रावः चेत्, गोमूत्रं सौष्ण्यं सैन्धवचूर्णेन मिश्र्य श्रोत्रे द्रव्यम्। जातिपत्ररसपक्वं तैलं दुर्गन्धश्रोत्ररोगं जयति; शुष्कशुण्ठिसरिषपक्वं तैलं श्रोत्रवेदनां शमयति। पञ्चमूलक्षीरं, चित्रकं, हरितकीं, घृतं, गुडं, षड्रसकषायं च पक्वं नासिकशोषं निवारयति। नेत्रजठररोगाः, श्लेष्मा, व्रणाः, ज्वराः च—एते पञ्च उपवासेन पञ्चरात्रे शम्यन्ते। आमलक्याः रसस्य नेत्रार्तिनिवारणं, अथवा शिग्रुमूलकरसमधुसैन्धवेन अञ्जनं। हरिद्रादेवदारुसैन्धवपाठ्याजमोदाघृतैः लेपः नेत्ररोगनाशकः। त्रिफलाक्षीरलेपः, शुष्कशुण्ठिनिम्बपत्रैः, सौष्ण्यं सैन्धवेन, नेत्रे स्थाप्यं, शीघ्रं श्वयथुवेदनखिलनाशकः। अभयाहरितकीकषायं एकद्विचतुरभागं मधुघृतसहितं नेत्ररोगान् सर्वान् नाशयति। चन्दनत्रिफलासुपारीपलाशमूलानि जलैः पीड्य अञ्जनं, सर्वं तमः निवारयति। दधिनाः पिष्टमरीचं रात्रौ अञ्जनं, रात्र्यन्ध्यनाशकं; घृतं त्रिफलापिष्टकषायपायसैः पक्वं हितम्। रात्रौ सेवनं शीघ्रं तमः शमयति; पिप्पलीत्रिफलाद्राक्षालोहचूर्णसैन्धवः च। भृङ्गराजरसपिष्टं अञ्जनं, अन्ध्यतमःकाचादीनि नेत्ररोगान् नाशयति। त्रिकटुत्रिफलासैन्धवमनःशिलारुचकशङ्खजातिपुष्पनिम्बानि, रसाञ्जनभृङ्गराजघृतमधुक्षीरैः पीड्य, वटिकाः सर्वनेत्ररोगनाशकाः। एरण्डमूलं दग्धं काकविष्टया पीड्य, अथवा मुष्कुण्डपुष्पं, शिरोवेदनां शीघ्रं शमयति। शतामूल्येरण्डमूलचक्रव्याघ्रीपलाशैः पक्वं तैलं नासिकाग्राहं, शोषकफतमःऊर्ध्वविकारान् निवारयति। लणणं गुडेन, अथवा पिप्पलीं सैन्धवेन, बाहुपक्षाघाताद्यर्ध्वविकारेषु हितम्। सूर्यपथविकारेषु नास्याद्यौषधानि दीयन्ति; दशमूलकषायं घृतसैन्धवेन मिश्र्य नासिकाग्राहं, सूर्यपथजनितशिरोवेदनाङ्गविभेदनं शमयति। वातरक्तपीडिता स्त्री दधिमक्खिकाजमोदामधुकनीलोत्पलमधुना मिश्र्य पिबेत्। पित्तविकारेषु वासकगुडूचीरसः, आमलकबीजपिष्टं जलैः, वासाशर्करमधुना सह, सेवनम्। पाण्डुप्रस्रावाधिक्ये आमलकिरसः, कापासमूलं तण्डुलजलैः पिबेत्। तण्डुलीयकमूलं मधुना तण्डुलजलरसैः, अथवा कुशमूलं तण्डुलजलैः, सर्वप्रस्रावाधिक्यं शमयति। ततः धन्वन्तरिः सुश्रुतं प्रति स्त्रीरोगचिकित्सां प्रवदति। यत्र योनिविकारः, वातशमनं विशेषं करणीयम्। वचापाकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवाजमोदायवक्षारचित्रकशर्करा—एतानि जलाद्यैः पीड्य, घृतपक्वं सेवनं, योनिस्फुरणपार्श्वहृद्रोगगुल्मार्शः शमयति। बदरीपत्रपिष्टं योनिभङ्गे लेपनं शमयति; लोघ्रतुम्बीफलपिष्टं स्थैर्याय योनौ। पञ्चपत्रमालतीपुष्पपिष्टं घृतं सूर्ये पक्वं, योनिस्रावदुर्गन्धं निवारयति। जापापुष्पं काञ्जिकेन, ज्योतिष्मतीपत्रं, दूर्वापिष्टं, चित्रकशर्करया सह पिबेत्। धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं जलैः पिबेत्, रजोनाशनं; लक्ष्मणां क्षीरैः, अथवा ऋतौ नास्यं, गर्भप्रदं। अर्धाढकं क्षीरं, घृतं, अश्वगन्धा गर्भप्रदं; स्त्री घृतव्योपकेशरपानं पुत्रलाभाय। कुशकाशउरुचृकमृलगोक्षुरककषायं क्षीरशर्करया गर्भिण्याः उदरवेदनाय श्रेष्ठम्। पाट्हालङ्गलिसिंहमयूरकूटजं पृथक् नाभिमूत्रयोनौ स्थाप्य, सुखेन प्रसूतिर्भवति। प्रसवकाले धात्र्याः हृदशिरोमूत्रवेदनाय अर्कन्दः—यवक्षारं तक्रे, अथवा उष्णजले, पिबेत्। दशमूलकषायं घृतसहितं योनिवेदनाय; शातिलातण्डुलचूर्णं क्षीरैः स्तन्यवृद्धये। विदारिकन्दरसः कापासमूलं धात्र्या सह स्तन्यशुद्धये; मुद्गयुषं च सेवनं हितम्।