श्रीधन्वन्तरिरुवाच— असिडिटीदोषे वासाघृतं, तिक्तघृतं, पिप्पलीघृतं, गुडं च कूष्माण्डं च योजनीयम्। पिप्पली मधुना मिश्रिता असिडिटीं नाशयति; पिप्पली, गुडं, जलं च कफे, मन्दाग्नौ, आरोग्याय हितम्। अजाजीं धन्यकं च पीष्य, तद् घृतेन पक्त्वा, कफपित्तरुचिदोषान् अपहन्ति, मन्दाग्निं चोपशमयति। पिप्पली, अमृता, भूम्निम्ब, वासा, अरिष्ट, पर्वट, खदिरारिष्टैः कषायः साधितः विस्फोट, वेदना, ज्वरं च शामयति। त्रिफलारसेन त्रिवृता च घृतं संयोज्य विरेचनार्थं दातव्यम्, विसर्पज्वरयोः शमाय। खदिर, त्रिफलारिष्ट, पटोल, अमृता, वासा—एषां कषायः, अष्टकसंज्ञकः, मसूरिकाम्, विषमज्वरं च जयति। एषः कुष्ठ, विसर्प, विस्फोट, कण्डू च नाशयति; लशुनचूर्णं लेपयित्वा मक्षिकाः अपह्रियन्ते। त्वग्दोषान्, मसूरिकान्, मक्षिकान्, पिडकान्, कृष्णचिह्नानि च शस्त्रेण छित्त्वा, क्षाराग्निना सम्यग्दग्धव्यम्। पटोलनीलीपिष्टं गण्डमलिनां गदेषु प्रयोज्यम्; गुञ्जाफलं भृङ्गराजरसेन सह शिरस्युप्तं, कण्ठत्वग्वातदोषान् नाशयति। अर्क, मज्जा, त्रिफला, नालीचा, भृङ्गराजश्च, लौहचूर्णसहितं कट्वाम्लपानकेन पक्त्वा, तद्भक्षणेन केशाः कृष्णा भवन्ति। क्षीरं शर्करया, द्विगुणेन मधुकस्य, तैलस्य च एकभागेन पक्त्वा, नासायां प्रक्षिप्य, अकाले पलितत्वं नाशयति। मुखरोगेषु त्रिफलया कवलग्रहणं, धूमपानं, यवभस्म, पाथा, व्योपरा, अञ्जनं च प्रयोज्यं। तेजोदा, त्रिफला, लोध्र, चित्रकचूर्णं मधुना मिश्रयित्वा मुखे धारयेत्; कण्ठ, ग्रीवा, दन्त, मुखरोगान् नाशयति। पटोल, निम्ब, वाग्र, मालती, नवपर्णानि—पञ्चपर्णकं नाम, उत्तमं कषायं मुखधावने प्रयोज्यम्। लशुनरसः, आद्रकः, शिग्रु, मूलकः, रुडन्त्याः स्रावः—एषां रसं कर्णपूरणे प्रयुञ्जीत, तिक्तोष्णत्वात् श्रेष्ठः। कर्णे तीव्रवेदना, शब्द, स्रावश्चेद्, गव्यं मूत्रं सैंधवचूर्णेन मिश्रयित्वा, स्वल्पोष्णं कर्णे स्थापयेत्। जातिपत्ररसेन पक्तं तैलं कर्णदोषेषु प्रयुज्यते; शुष्कशुण्ठीसरिषपतैलं स्वल्पोष्णं कर्णवेदनां शमयति। पञ्चमूलं, चित्रकं, हरितकीं, घृतं, गुडं, षडङ्गकषायं च क्षीरे पक्त्वा, नासारोगेषु प्रयुञ्जीत। नेत्र, उदर, प्रतिश्याय, व्रण, ज्वर—एतेषां पञ्चानां रोगाणां उपवासेन पञ्चरात्रेण शमः स्यात्। आमलक्याः रसेण नेत्रपीडां नाशयेत्; अथवा शिग्रुमूलरस, मूलकरस, मधु, सैंधवेन लेपः। हरिद्रा, देवदारु, सैंधव, पथ्या, अजमोधा, गोघृतं च पेष्य, बहिः लेपनं कृत्वा नेत्ररोगान् निवारयति। त्रिफलां क्षीरेण, अथवा शुष्कशुण्ठी, निम्बपत्रैः, स्वल्पोष्णं सैंधवयुक्तं पेष्य, नेत्रेषु लेपयित्वा शीघ्रं श्वयथु, कण्डू, वेदनां च हन्ति। अभया, हरितकी कषायं एकद्विचतुष्प्रमानं मधुघृतयुतं पीत्वा, सर्वे नेत्ररोगा नश्यन्ति। चन्दन, त्रिफला, सुपारी, पलाशमूलानि जलयुतानि पेष्य, लेपः सर्वान्धकारं नाशयति। मरीचं दध्ना सम्यग् मर्दयित्वा अञ्जनं कुर्यात्, रात्र्यन्धकारं नाशयति; त्रिफलापिष्टकषायपयसा पक्तं घृतं हितम्। रात्रौ एतत् सेविते शीघ्रं तमःहरं भवति; पिप्पली, त्रिफला, द्राक्षा, लौहचूर्णं, सैंधव च। भृङ्गराजरसपिष्टमञ्जनं दृष्टिहान्यन्धकार, मुकुलिकादीन् नेत्ररोगान् नाशयति। त्रिकटु, त्रिफला, सैंधव, मनःशिला, रुचक, शङ्ख, जातिपुष्प, निम्बः च, रसान्जन, भृङ्गराज, घृत, मधु, क्षीरैः सह पेष्य, गुलिकां कृत्वा, सर्वे नेत्ररोगा नश्यन्ति। एरण्डमूलं दग्धं, काकविष्टया पिष्टं, अथवा मुकुन्दपुष्पं शिरोवेदनां शीघ्रं निवारयति। शतामूलि, एरण्डमूल, चक्रा, व्याघ्री, पलाशैः पक्तं तैलं नासायां दत्तं, शुष्कता, कफ, तमः, मूर्ध्निरोगांश्च हन्ति। लननं गुडेन, अथवा पिप्पलीं सैंधवेन, बाहुपार्श्वाघातादिषु मूर्ध्निरोगेषु हितम्। आदित्यगतदोषे नास्याद्यौषधानि प्रयोज्यानि; दशमूलकषायं घृतसैंधवयुतं नासायां दत्त्वा, अंगच्छेद, शिरोवेदनां च आदित्यदोषोत्थं शमयति। वातपित्तदुष्टया स्त्री योगुर्दधि, कृष्णलवण, अजमोधा, मधुक, नीलोत्पल, मधु च पिबेत्। पित्ते वासकस्य वा गुडूच्याः नवसारसं, आमलकीबीजपिष्टं जलयुतं, वासा, शर्करा, मधु च सेवनं कुर्वीत। पाण्डु अतिस्रावे आमलकीयाः मधुरं रसं, कर्पासमूलं वा तण्डुलोदकेन पिबेत्। तण्डुलीयकमूलं मधुना नवसारसयुक्तं तण्डुलोदकेन पीत्वा सर्वातिसारं निवारयति; कुशमूलं तण्डुलोदकेन अपि अतिसारं शमयति। श्रीधन्वन्तरिरुवाच— स्त्रीरोगचिकित्सां ते प्रवक्ष्यामि, सुष्रुत, शृणु; योन्यां वातदोषे विशेषतः वातशामकानि औषधानि प्रयोज्यानि। वचा, पकुञ्चिका, जाती, कृष्णा, वासा, सैंधव, अजमोधा, यवक्षार, चित्रक, शर्करा—एतानि सम्यग् जलादिभिः पेष्य, तानि घृतेन तल्पयित्वा सेवेत। एष योगः योनिवेदना, पार्श्ववेदना, हृद्रोग, गुल्म, अर्शांसि च शमयति।