गरुडपुराणम्

शृणुत भोः, अद्य सन्ततिव्रतेन औषधविधानस्य पावनकथां संप्रवक्ष्यामि, यथोक्तं गर्गसंहितायां। खदिरमूलस्य मूलं दशसहस्रच्छिद्रयुक्ते पात्रे दग्ध्वा तस्य रसं धात्रीरसेन मधुना च मिश्रयित्वा सेवनात् कुष्ठं विनश्यति, कायं च पुनः युवनं करोति। तत्रैव धात्री-खदिरयोः कषायं वागजीसहितं पीत्वा शङ्खचन्द्रसमं श्वित्रं शीघ्रं नाशयति, नात्र संशयः। भल्लातकसिद्धं तैलं मासमेकं पीत्वा जनः रोगान् विजित्य सुखी भवति; एवं जलाद्युपयुक्तं खदिरं कुष्ठं हरति। सोमराजीफलानि मलपूककषायेन सुविपाच्य एककर्षपरिमाणेन लवणेन सह खादित्वा, ततोऽक्षफलगुक्षीरेण सर्पिषा च पानं कृत्वा रोगनाशनं भवति। अपराजितायाः लेपं कृत्वा दारुणं श्वित्रं नश्यति; तत्र वासां शुद्धत्रिफलां पटोलं करञ्जं च योजयेत्। निम्बकृष्णवेत्रयोः कषायलेपौ कृत्वा शरीरं वज्रसदृशं भवति, कुष्ठं च नश्यति, शतवर्षायुः स्यात्। दूर्वारसं चतुर्गुणतैलेन पक्त्वा त्वग्गते लेपे कुष्ठपामा चोपशान्तिं यान्ति। वृक्षत्वक् अर्कः कुष्ठं लवणं मूत्रं, गम्भारीचित्रकैः सह तैलबन्धनं त्वग्दोषव्रणनाशनम्। अम्लपित्ते आमलफलं निम्बफलं चित्रकं गोमूत्रयुतं, वासां अमृतां पर्पटिकां निम्बं भूम्निंबं क्षारं त्रिफलाकुलत्थैः कषायं कृत्वा मधुना सह पीत्वा पित्तं नाशयति। फलत्रिकपटोलयोः कटुकद्रव्याणां कषायं शर्करया यष्टिमधुना सह पीत्वा ज्वरच्छर्द्यम्लपित्तं जयति। वासाघृतं तिक्तघृतं पिप्पलीघृतं गुडं कूष्माण्डं चाम्लपित्ते प्रयोक्तव्यम्। पिप्पली मधुना पीता पित्तं नाशयति; पिप्पलीगुडजलानि कफमन्दाग्नौ हितानि। अजाजीं धन्यकं च घृतेन पक्त्वा सेवनात् कफपित्तरसदोषान् मन्दाग्निं च नाशयति। पिप्पलीमृतभूम्निंबवासारिष्टपर्पटखदिरारिष्टैः कषायः विस्फोटशूलज्वरं शमयति। त्रिफलारसत्रिवृच्चूर्णयुक्तं घृतं विरेचनार्थं प्रदेयम्, तेन विसर्पज्वरौ शान्तिमाप्नुतः। अष्टकाख्यः कषायः खदिरत्रिफलारिष्टपटोलामृतवासायुक्तः मसूरिकामेषां च नाशनं करोति। सः कुष्ठं विसर्पं विस्फोटकण्डूं च विनाशयति; लशुनचूर्णलेपनं मक्षिकान् अपाकरोति। अर्बुदपल्लीमक्षिकातिलककृष्णचिह्नानि शस्त्रेण छित्त्वा क्षाराग्निना सम्यक् दग्धव्यानि। पटोलनिल्याः लेपः गर्दभगण्डशोफं नाशयति; गुञ्जाफलं भृङ्गराजरसेन शिरोभिः पक्त्वा तीव्रकण्ठत्वग्वातदोषान् हरति। अर्कमज्जात्रिफलानालीचाभृङ्गराजाः लौहमण्डेन आम्लपानकेन पक्त्वा केशान् कृष्णान् कुर्वन्ति। क्षीरं शर्करया द्विगुणेन मधुकेन तैलमात्रेण पक्त्वा नस्ये प्रयुक्तं पालित्यं नाशयति। मुखरोगे त्रिफलया कवलधारणं धूमधूपं यवभस्म पाठम् व्योपरं च, अञ्जनं च प्रयोज्यं। तेजोदारत्रिफलालोध्रचित्रकचूर्णं मधुना संयोज्य मुखे धारयेत्, तेन कण्ठग्रीवदन्तमुखरोगाः शम्यन्ते। पटोलनिम्बवाग्रमालतीनवपत्राणि पंचपल्लवाः श्रेष्ठाः, कषायाः मुखशुद्धये प्रयोज्याः। लशुनार्द्रकशिग्रुमूलकानां रुदन्त्याः च रसो श्रेष्ठः, तिक्तः उष्णः कर्णपूरणे। कर्णे तीव्रवेदना शब्दस्रावयुक्ते गोमूत्रं शिलाजलचूर्णेन मिश्रितं स्वल्पोष्णं स्थापयेत्। जातिपत्ररससिद्धं तैलं कर्णदुष्टिं जयति; शुष्कशुण्ठिसर्षपसिद्धं तैलं कर्णशूलं निवारयति। पञ्चमूलक्षीरं चित्रकहरितकीसर्पिषा गुडषडङ्गकषायेन पक्त्वा नासापीडायाः शमकं भवति। नेत्रकुक्षिनासिकाश्लेष्मव्रणज्वराः पञ्चोपवासेन पञ्चरात्रेण शम्यन्ते। आमलकस्य रसं नेत्रेषु स्थापयित्वा नेत्रदाहं नाशयति; अथवा शिग्रुमूलकस्य रसं मधुशिलाजलैः लेपनं कार्यम्। हरिद्रादेवदारुशिलाजलपथ्याजाजीसर्पिषा बहिः लेपः नेत्ररोगं निवारयति। त्रिफलाक्षीरं शुण्ठिनिम्बपत्रैः स्वल्पोष्णं शिलाजलयुक्तं नेत्रेषु लेपयेत्, तेन श्वयथुकण्डुवेदनाः शीघ्रं नश्यन्ति। अभयाहरितकीनां एकद्विचतुष्कांशान् मधुसर्पिषा सह सेवनात् सर्वनेत्ररोगाः नश्यन्ति। चन्दनत्रिफलापुगफलपलाशमूलानि जलेन पीडयित्वा लेपनं सर्वतिमिरनाशनम्। मरीचिकर्दमपिष्टं लेपनं रात्रौ दृष्टिहानिं नाशयति; त्रिफलापिष्टकषायसर्पिषा पयसा पक्त्वा हितं भवति। रात्रौ तद् सेवनं शीघ्रं तमो नाशयति; पिप्पलीत्रिफलाद्राक्षालोहशिलाजलानि तत्र योजयेत्। भृङ्गराजरसपिष्टं लेपनं दृष्टिहानितिमिरकाचादीन् नेत्ररोगान् निवारयति। त्रिकटुत्रिफलासैन्धवमनःशिलारुचकशङ्खजातिपुष्पनिम्बानि, रसाञ्जनभृङ्गराजसर्पिरमधुपयसा चूर्णीकृत्य वटीकृत्य सर्वनेत्ररोगनाशनम्। एरण्डमूलं काकविष्टया दग्धं, अथवा मुष्कुन्दपुष्पं, लेपः शिरोरुजं शीघ्रं नाशयति। एवं सन्ततिव्रतेन औषधविधानं, यथोक्तं गर्गसंहितायां, विविधरोगनिवारणाय प्रदत्तम्। सर्वे भवन्तु निरामयाः।