गरुडपुराणम्

सर्वे रोगाः शरीरस्य दुःखदाः सन्ति, तेषां नाशाय विविधाः औषधयः शास्त्रे निर्दिष्टाः। कुष्ठरोगस्य विनाशाय तैलं मनःशिलायाḥ कृष्णमरिचेन च संयुतं प्रयोज्यते, तत् सर्वेषां कुष्ठरोगाणां निवारणं करोति। शिवा, पञ्चगुडः, तण्डुलः च मिश्रितं लेपं यथा तद्वद् प्रभावं ददाति। करञ्जस्य इडगजस्य च पिष्टं गोमूत्रेण युक्तं कुष्ठरोगं शमयति; करवीरस्य मर्दनं तैलस्य च अभ्यङ्गः अपि कुष्ठरोगं हरति। हरिद्रा, मलया, रास्ना, गुडूची, इडगजा, आरग्वधः, करञ्जः च—एषां चूर्णं कुष्ठरोगे उत्तमं औषधं भवति। मनःशिला, विडङ्गः, वागजी, सरिषपः, करञ्जः, मूत्रं च—एषां पिष्टं सूर्यवत् कुष्ठरोगं नाशयति। विडङ्गः, इडवचा, कुष्ठः, निशा, सिन्धूत्थः, सरिषपः, अम्लमूत्रेण संयुतं पिष्टं च—एषां लेपः सिध्मा-कुष्ठरोगं विनाशयति। प्रपुन्नाटस्य बीजः, सुबीजः, धात्र्यः, सर्जः, स्नुही, सौवीरः च—एषां चूर्णं सिध्मायाः उत्तमं औषधं। आरग्वधस्य पत्राणि तक्रेण पिष्टानि सिध्मा, कण्डू, कुष्ठरोगं च नाशयन्ति। वागजी तुष्णं पिबेत्, क्षीराहारः, तिलतैलं, त्रिफला, मधु, व्योषः, भल्लातकः, शर्करा च—एते सप्त बलवर्धकाः, बुद्धिवर्धकाः, कुष्ठरोगनाशकाः, कामवर्धकाः च। विडङ्गः, त्रिफला, कृष्णा च—एषां चूर्णं मधुना सह यः सेवते, स कुष्ठरोगं, कृमीन्, मूत्ररोगं, विद्रधिं, भगन्दरं च नाशयति। अभयारिष्टः, अरिष्टः, आमलका, निशा च—एषां सेवनात् सर्वेषां कुष्ठरोगाणां च त्वकरोगाणां जयः सुनिश्चितः। खदिरमूलं दशसहस्रछिद्रपात्रे दग्ध्वा तस्य रसः धात्र्याः रसः मधुना च मिश्रितः कुष्ठरोगं नाशयति, पुनः वयःवर्धनं करोति। धात्रिखदिरयोः कषायः वागज्या सह पानात् श्वेतश्वित्रं शङ्खचन्द्रसमानं शीघ्रं नाशयति। भल्लातकतैलस्य मासमेकं सेवनात् रोगजयः स्यात्; खदिरस्य जलादिपानं कुष्ठरोगं अपि हरति। सोमराजीफलं, मलपूककषायेन साधितं, एकं कर्षं गृहीत्वा लवणेन खादेत्, अक्षफल्गुना घृतं पिबेत्। दुस्तरं श्वित्रं अपराजिताया लेपेन नश्यति; वासा, शुद्धत्रिफला, पटोलः, करञ्जः च लेपाय योग्याः। निम्बा, कृष्णवेत्रं कषायपिष्टं सेवितं शरीरं वज्रवत् कुर्यात्, कुष्ठरोगं च निवारयेत्, शतं वर्षाणि जीवति। दूर्वारसः चतुर्गुणतैलेन संयुतं पक्त्वा त्वचि लेपितं कण्डू-कुष्ठरोगं शमयति। वृक्षत्वक्, अर्कः, कुष्ठः, लवणं, मूत्रं, गम्भारी, चित्रकः च—एषां तैलं त्वकरोगं विद्रधिं च शमयति। आमलफलं, निम्बफलं, चित्रकं गोमूत्रेण, वासा, अमृता, परपाटिका, निम्बः, भूनिम्बः, क्षारः, त्रिफला, कुलत्थः—एषां कषायः मधुना संयुतः अम्लपित्तं नाशयति। फलत्रिका, पटोलः, तिक्तद्रव्याणि, शर्करा, यष्टिमधुना सह कषायः ज्वरं, वान्तिं, अम्लपित्तं जयति। वासा-घृतं, तिक्त-घृतं, पिप्पली-घृतं, गुडः, कूष्माण्डः च अम्लपित्ते प्रयोज्याः। पिप्पली मधुना संयुतं अम्लपित्तं नाशयति; पिप्पली, गुडः, जलं कफे, मंदाग्नौ हितं। अजाजी, धन्याका चूर्णं घृतं पक्त्वा कफपित्तरसविकारं मंदाग्निं च शमयति। पिप्पली, अमृता, भूनिम्बः, वासा, अरिष्टः, परपाटः, खदिरारिष्टः—एषां कषायः विस्फोटं, वेदनां, ज्वरं च शमयति। त्रिफलारसत्रिवृत् मिश्रितं घृतं विरेचनाय दीयते, विस्फोट-ज्वरशमनाय। अष्टककषायः—खदिरः, त्रिफलारिष्टः, पटोलः, अमृता, वासा—एषां कषायः मसूरिकां, शीतलिकां जयति। त्वकरोगाः—कुष्ठः, विस्फोटः, कण्डूः, कोथः—नश्यन्ति; लशुनचूर्णस्य मर्दनं मच्छकान् अपसारयति। त्वचि उत्पन्नानि तिलाः, व्रणाः, मच्छकाः, कालेकाः, कृष्णचिह्नानि च शस्त्रेण छित्त्वा क्षाराग्निना दाहः कार्यः। पटोलनिल्याः पिष्टं गर्दाभानां गलगण्डं शमयति; गुञ्जाफलभृङ्गराजरसपक्वं शिरः तीव्रकण्ठत्वचिवातविकारं नाशयति। अर्कः, मज्जा, त्रिफला, नालीचा, भृङ्गराजः, लोहचूर्णं, अम्लपेयः च पक्वं कालेकं केशं जनयति। क्षीरं शर्करया, द्विगुणमधुका, तैलं च पक्वं नस्ये प्रयुक्तं समये अकालपलित्यं नाशयति। मुखरोगे त्रिफलया कवलग्रहणं, गृहधूमः, यवभस्म, पाठा, व्योपरा, अञ्जनं च अनुशंस्यं। तेजोदा, त्रिफला, लोध्रः, चित्रकः चूर्णं मधुना संयुतं मुखे धारयेत्, कण्ठग्रीवदन्तमुखरोगं शमयति। पटोलः, निम्बः, वाग्रः, मालती, नवपत्राणि—एषां पंचपत्री मुखशुद्धये उत्तमं, कसायं च। लशुनरसः, अद्रकः, शिग्रुः, मूलिका, रुदन्ती च—एषां रसः तीक्ष्णोष्णः कर्णपूरणाय श्रेष्ठः। कर्णे तीव्रवेदना, शब्दः, स्रावः च सति, गोमूत्रं लवणचूर्णेन मिश्रितं शीतोष्णं कर्णे स्थाप्यते। जातिपत्ररसपक्वं तैलं दुर्गन्धकर्णरोगं जयति; शुष्कशुण्ठिसरिषपतैलं शीतोष्णं कर्णवेदनां शमयति। पञ्चमूलक्षीरं, चित्रकः, हरितकी, घृतं, गुडः, षड्गुणकषायः च पक्वं नासारोगे हितं। नेत्रजठररोगः, श्लेष्मा, व्रणः, ज्वरः—एते पञ्च उपवासेन पञ्चरात्रे शमयन्ति। आमलकस्य रसस्य नासारोपणं नेत्रदाहं शमयति; अथवा शिग्रुमूलिकरसस्य मधुना सैन्धवेन च लेपः। एवं शास्त्रे विविधाः औषधयः रोगनाशाय, आरोग्यवर्धनाय च निर्दिष्टाः सन्ति, येषां सेवनात् मनुष्यः दीर्घायु आरोग्यवान् च भवति।