गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन्, आयुर्वेदस्य महान् रहस्यं, यथा धन्वन्तरिना सुष्रुताय उक्तं। प्रथमं दशदिनानि पयसा सह दश पिप्पालिकाः शनैः शनैः वर्धयित्वा सेवनीयाः; अनन्तरं तेनैव प्रकारेण मात्रा क्षपनीयाः। यदि कश्चित् सहस्रदिनानि क्षीरपाकं तण्डुलं भक्षयेत्, स पोषणं दीर्घायुष्ट्वं च लभते, प्लीहाशयगुल्मादिरोगनाशं च प्राप्नोति। पुनर्नवादिक्वाथकल्कसिद्धं घृतं श्लेष्महरं भवति; तत् गोमूत्रेण वा, पिप्पल्याः पयसा वा, गुडहरितकीसममिश्रेण वा, विश्वेन वा श्लेष्मिणां योज्यम्। बलाक्षीरयुतं एरण्डतैलं पिबन् उदरवृद्धिशूलजलनिचयादीन् जेति। पथ्यायाः कल्कं सरिषपतेले सिक्तं कृष्णलवणेन युतं श्रेष्ठं पाचनं भवति। निर्गुण्डीमूलस्य लेपनात् ग्रन्थयः विनश्यन्ति; स्मुहीगण्डीरिकापत्रस्वेदनात् अपि गुल्मनाशः स्यात्। हस्तिकर्णपलाशस्य कल्कं ग्रीवायां धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुमरिचैः सह लेपयेत्, गण्डमालायाः शमनाय। श्लेष्मरोगे दीर्घकाले च, श्लेष्मघ्नः पिण्डः कारयेत्; शोभाञ्जनसैंधवहिङ्गुयुक्तं चूर्णं विद्रधीन् नाशयति। शरपुङ्खया सह मधुना कल्कः सर्वव्रणरुजां शमनं करोति; निम्बपत्रस्य लेपः अपि श्वयथुव्रणयोः हितः। त्रिफलाखदिरदारुन्यग्रोधैः व्रणविशोधनं भवति; चिकित्सकः नूतनव्रणमपि त्वरितं प्रक्षालयेत्, क्लेशोऽपि चेत्। बहिःकारणोत्थितान् व्रणान् विज्ञाय, चिकित्सकः स्नेहदधिमधुकसहितं सिक्तं मधुना, अल्पोष्णं, लेपयेत्। शीतप्रशमनं शमनं रक्तपित्तहरं चोपयुञ्जीत; वंशेरण्डदूर्वाकषायं कल्पयेत्। हिङ्गुसैंधवयुतं पिबन्, अन्तर्गतम् रक्तं निष्कासयेत्; यवकुलत्थबदररसैः तैलरहितैः सह पिबेत्। यवपाकं खादेत्, सैंधवयुतं पिबेत्; करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसः व्रणकृमीन् नाशयति। गुग्गुलुत्रिफलाचूर्णयुक्तं वटिकां निर्माय, यथेष्टं सेवनं कुर्वन्, विघ्नं नाशयति, व्रणश्वयथुषु च प्रयुज्यते। दूर्वारसेन वा कम्पिल्लकचूर्णेन दार्वात्वचसा च कृतः कल्कः व्रणरोगे मुख्यं औषधं भवति। एवं सुष्रुताय धन्वन्तरिः प्रोवाच—भगन्दरादिरोगाणां चिकित्सा शृणु। भगन्दरं शस्त्रेण विदार्य, व्रणवत् चिकित्सयेत्। गुग्गुलुत्रिफलव्योषसमानं घृतसहितं मिश्रयित्वा, भगन्दरव्रणरुजां नाशयति। निर्गुण्डीरसेन तैलं सिद्धं भगन्दररोगं नाशयति; त्वग्दोषेषु, पानाभ्यञ्जननस्यनं च हितम्। गुग्गुलुत्रिफलकृष्णात्रिपञ्चसमं चूर्णं वटिकां कृत्वा, गुल्मश्वयथुभगन्दरयोः हितम्। उपदंशे लिङ्गमध्येषु शिरावधारणं कुर्यात्, तदा शुद्धिः स्यात्; तत्र व्रणं रक्षितव्यं, यतो मूषिकभङ्गः भवेत्। पटोलनिम्बत्रिफलागुडूचीकषायं गुग्गुलुखदिरयुतं पिबन्, उपदंशं नाशयति। त्रिफलां मधुना कुम्भे पाच्य, कल्करूपेण उपदंशे लेपयन्, त्वरितं व्रणं शमयति। त्रिफलानिम्बभूनिम्बकरञ्जखदिरादीनां कल्ककषायं घृतसिद्धं, उपदंशे श्रेष्ठं औषधं। भङ्गस्य लक्षणं ज्ञात्वा, शीतजलेन प्रक्षालयेत्; ततः पक्वलेपं कृत्वा कुशैः बन्धयेत्। माषमांसघृतक्षीरयवसूपवारिपानं, भङ्गिनं पुष्ट्यर्थं दद्यात्। लशुनमधुघृतशर्कराकल्कं सेवेत; भग्नच्युतपतितास्थिषु शीघ्रं संधिः स्यात्। अश्वत्थत्रिफलव्योषवरभिसहितं गुग्गुलुना संयुक्तं, भग्नसंधानाय प्रयुञ्जीत। सर्वेषां कुष्ठानां वमनविरेचनरक्तमोक्षणानि विधीयन्ते; वचावासापटोलनिम्बाकलिनीत्वक्सङ्ग्रहेण च। त्रिवृत्कर्णफलत्रिकटुकषायं मधुना पिबेत्, वातहृद्रोगनाशनं, virecanārthe। मनःशिलामरिचसिद्धं तैलं कुष्ठनाशनं; शिवापञ्चगुडयवचूर्णं च कुष्ठेषु प्रयोज्यते। करञ्जइडगजकल्कं गोमूत्रेण लेपयेत्; करवीराभ्यङ्गतैलनिषेकश्च कुष्ठं नाशयति। हरिद्रामलयरास्नागुडूचीइडगजारग्वधकरञ्जकल्कः कुष्ठे श्रेष्ठं भेषजम्। मनःशिलाविडङ्गवागजीसर्षपाणां करञ्जमूत्रसंयुक्तः कल्कः सूर्यवत् कुष्ठं हन्ति। विडङ्गइडवचाकुष्ठनिशासिन्धूत्थसर्षपाणि आम्लमूत्रेण पीडयित्वा कल्कः सिध्माकुष्ठनाशकः। प्रपुन्नाटबीजसुबीजधात्रीसर्जरसस्नुहीसौवीरैः संयुक्तः चूर्णः सिध्मे श्रेष्ठः। आरग्वधपत्राणि तक्रेण पीडयित्वा, सिध्मकुष्ठपामा च हन्ति। वातगज्याः पानं स्निग्धं, क्षीराहारं, तैलं तिलं त्रिफलामधुव्योषभल्लातकशर्कराः सप्त बलवर्धनाः, बुद्धिप्रदाः, कुष्ठनाशकाः, कामवर्धनाश्च। विडङ्गत्रिफलाकृष्णाचूर्णं मधुना पिबन्, कुष्ठकृमिमूत्रकृच्छ्रव्रणभगन्दरनाशनम्। यः अभयारिष्टारिष्टामलकिनिशां च सेवनं करोति, स नूनं सर्वकुष्ठत्वग्दोषान् विजित्य जयति, अत्र न संशयः। एवं धन्वन्तरिना सुष्रुताय आयुर्वेदोपदेशः सम्यग् प्रतिपादितः।