शृणु, हे भक्त, आयुर्वेदशास्त्रस्य दिव्योपदेशान् यथाक्रमं कथयामि। यदि कस्यचित् वमनेन बाध्यते, तर्हि विडङ्गत्रिलाचूर्णं मधुना सह वा आम्रजम्बूद्रव्यम् मधुना मिश्रयित्वा पिबेत्। त्रिफला च मधुना सह पीता सर्वं वमनं तृषां भ्रमं मूर्च्छां च निवारयति। पञ्चगव्यपानं अपस्मारभूतग्रहप्रकोपयोः हितम्, कूष्माण्डस्य रसं तण्डुलैः सह तस्यैवोपशमाय प्रयुञ्जीत। पुरातनं घृतं ब्राह्मीवचाकुष्ठशङ्खपुष्प्यादिभिः सिद्धं उन्मादग्रहापस्मारनाशनं भवति। यदि वातरोगशान्त्यर्थं वीर्यवृद्ध्यर्थं च पुत्रलाभाय चाश्वगन्धायाः क्वाथं वा तस्य चतुर्गुणदुग्धेन सर्पिषा सिद्धं लेहम् उपयुञ्जीत। वातरक्तेऽपि नील्याः मुण्ड्याश्चूर्णं मधुना सर्पिषा च मिश्रयित्वा छिन्नाक्वाथेन सह पीतं तीव्रं वातरक्तं नाशयति। पञ्चपथ्याः गुडेन सह कुष्ठार्शःवातरोगेषु हिताः, तेषां रसलेहचूर्णक्वाथादिभिः प्रयोजनम्। कालागुडूच्याः क्वाथलेहं वा सर्पिर्दुग्धेन सिद्धं कुष्ठक्षतादीनि शमयति। त्रिफलागुग्गुलू वातरक्तमूर्च्छां निवारयतः, गुग्गुलुं गोमूत्रेण जंघास्तम्भं विनाशयति। शुण्ठीगोक्षुरयोः क्वाथः वातशूलं सामवातं च शमयति; दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः सहापि। मरिचगुडक्वाथः महाशोथं नाशयति, तस्य लेहः कासतृष्णोपशमकः, अग्निवृद्धिकरश्च। कण्टकारिगुडूच्योः रसं द्वात्रिंशत्पलयोः एकत्र प्रस्थसर्पिषा सिद्धं कासहृद्रोगनाशनम्। कृष्णाधात्र्यादिसिता-शुण्ठ्यमलकीसैन्धवैरिष्टिकं तैलं सघृतं पीतं गुरुवातं विनाशयति। बलापुनर्नवैरण्डबृहत्योर्योगः हिङ्गुलवर्णितः वातशूलं शमयति। त्रिफलानिम्बयष्टिकाटक्यरग्वधानां क्वाथः मधुना मिश्रितः दाहशूलनाशनः। त्रिफलायष्टिमधुना जलं पानं पचनीयशूलं नाशयति; शुद्धमण्डूरं त्रिफलाचूर्णेन मधुसर्पिषा लिह्याद्यदि त्रिदोषशूलं नश्यति। त्रिवृत्कृष्णाहरितकी द्विद्विचतु:पञ्चभागाः गुडगोलवद्वटीकृताः विबन्धरोगं हन्ति। हरितकीयवक्षारपिप्पलीत्रिवृतचूर्णं घृतसहितं उदावर्तनाशनाय पिबेत्। त्रिवृत्हरितकीश्यामा स्नुहीदुग्धेन संस्कृताः मूत्रेण सह सेवनं विबन्धभेदनाय श्रेष्ठम्। त्र्यूषणत्रिफलाधन्याविडङ्गचव्यचित्रकपिष्टैः सिद्धं घृतं वातगुल्मनाशनम्। नागरमूलं क्षीरसिद्धं हृदयशूलं शमयति; तस्यार्धभागं सैन्धवसर्पिषा सह पिबेत्। कणापाषाणभेदशिलाजतू चूर्णं तण्डुलगुडेन मूत्रकृच्छ्रं निवारयति, प्राणानपि पुनर्यच्छति। वातरोगपीडितः कष्टमूत्री अमृतानागरिधात्र्याजिगन्धात्रिकण्टकादिक्वाथं पिबेत्। यवक्षारं सिता-सदृशं सर्वमूत्रकृच्छ्रं नाशयति; निदिग्धिकारसं मधुना सहापि। लवणं त्रिफलालेपेन मूत्राघातं हन्ति; मूत्रमार्गे मूत्ररोधः स्यात् चेत्, कर्पूरचूर्णं दद्यात्। शिग्रुमूलस्य क्वाथः तीक्ष्णोष्णः मूत्रं प्रवर्तयति; धात्र्याः रसं मधुहरिद्रया सह सर्वमूत्ररोगनाशनम्; त्रिफलादारुदार्व्यष्टकानां क्वाथः मधुना सह मूत्ररोगहारी। स्थौल्यं हर्तुमिच्छन् शनैः शनैरजागरं ब्रह्मचर्यं व्यायामं ध्यानं च वर्धयेत्, अतिक्रमेण भोजनं त्यजेत्। यः यवांश्यामाकं लघुभोजनं करोति, मधुपानीयं वा शाकरसं वा पिबेत्, स कृशः भवति। चव्याजीरकव्योषहिङ्गुसौवर्चलामलकचूर्णं मधुना सह रक्तशुद्धिकरं मेदोनाशनं सर्वथा दीपनं च भवति। चतुर्गुणे जले द्विगुणे मूत्रे चित्रकखण्डान् पाचयित्वा लेहं कृत्वा, प्रस्थमेकं घृतं दुग्धेन सह पिबेत् उदररोगे। दशदिनानि पिप्पलीदशकं क्षीरसहितं शनैः वर्धयित्वा, ततोऽन्यथा शनैः न्यूनीकुर्यात्। सहस्रदिनानि पयोधानेन पक्तं तण्डुलं यः भुङ्क्ते, स पोषणं दीर्घायुष्यम् उदरप्लीहविनाशं च प्राप्नुयात्। पुनर्नवाक्वाथलेहसिद्धं घृतं श्वयथुनाशनं, गोमूत्रेण वा पिप्पलीदुग्धेन वा गुडहरितकीयुतं वा विश्वेन वा श्वयथुपीडितैः सेव्यम्। बलादुग्धसिद्धं तैलं पिबन् उदरवृद्धिशूलजलनाशनं प्राप्नोति। पथ्यालं तैलभृष्टं कृष्णलवणयुक्तं लेपं उदररोगेषु श्रेष्ठं। निर्गुण्ड्याः मूलं लेपात् गलगण्डं नाशयति; स्मुहीं गण्डीरिकापत्रैः स्वेदनं गलशोथं हन्ति। हस्तिकर्णपलाशस्य लेपः, धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः सह, गलगण्डरोगं शमयति। पुलकं दीर्घकालश्वित्रं नाशयति; शोभाञ्जनलवणहिङ्गुयुक्तः योगः विद्रधीनाशनः। शरपुङ्खायाः लेपः मधुना सह सर्वव्रणपिडकां शमयति; निम्बपत्रस्य लेपः श्वयथुव्रणयोः हितः। त्रिफलाखदिरदारुन्यग्रोधाः व्रणशोधनाः; चिकित्सकः तु नूतनव्रणेऽपि वेदनायामपि शीघ्रं प्रक्षालनं कुर्यात्। एते एवं महौषधसमूहाः, आयुर्वेदशास्त्रे निर्दिष्टाः, रोगनाशनाय, आरोग्यवर्धनाय, चिरायुःप्रदाय च, भक्तजनानां हिताय उपदिष्टाः सन्ति।