śṛṇu, bhagavan! idānīṃ guhyam āyurvedam upadiśāmi, yathā granthakramānusāreṇa śāstram pravartate—yathā ca sarvarogāṇāṃ śāntyai hitāni auṣadhāni vyākhyāyante. prathamam, dugdhaṃ mustena saha parpaṭakena ca divyaśṛṅgaverena śālaparṇyā pṛśniparṇyā bṛhatyā kaṇṭakārikayā ca sārdham upapāditam, śreṣṭham ucyate. tathā balā aśvadanṣṭrā bilvaḥ pāṭhā nāgaraṃ dhānyakaṃ ca, etāni sarvāṇi saṃyuktāni, atisāreṇa pīḍitānāṃ sarveṣāṃ hitāni bhavanti. bilvaphalānāṃ ca āmramātrāṇāṃ kvāthaḥ śarkarāyā yuktam, atisāraṃ nāśayati; tathā kuṭajacūrṇena kvāthaḥ api śreṣṭhaḥ. vatsaka ativiṣā viśvakaṇā kaṇḍaśca, eteṣāṃ kvāthaḥ śūlapūrva raktātisāre prabhavati. atha grahaṇīrogacikitsā kathayāmi. grahaṇīnāśanaṃ citrakasya kvāthena kalpitena ghṛtena bhavati; tad agnideepanam, gulmavyādhivātaharābhūtaṃ, śothodara-plīhā-śūla-arśaśāntikaram iti. sauvarcalaṃ saindhavaṃ viḍaṅgaṃ udbhidaṃ ca, sāmudraṃ ca, pañcalavaṇāni samyag yojyāni. arśasāṃ tu trividhaṃ bhaiṣajyam—chedanaṃ, kṣāraṃ, agniśca; navanītaṃ takraṃ ca arśonāśanam iti smṛtam. gudūcyāḥ pippalyāḥ abhayāḥ ca ghṛte bhṛṣṭāḥ, amla-lavaṇarasāḥ bhakṣyāḥ, arśaḥ vibandhaṃ ca nāśayanti. tilasvarasaḥ arśaḥ-kuṣṭhāmayān vināśayati; pañcakolāḥ marīcaṃ ca, trikaṭukāni ca agnideepanam kurvanti. harītakī, yathā svayam athavā śuṇṭhī-gudena vā, saindhavalavaṇena vā, bhuktā, nityam agnim uttejayati. phalatrikaṃ amṛtā tikta-bhūnimba-nimbaḥ ca, etāni madhu-yutāni, kāmala-pāṇḍurogān vināśayanti. trivṛt-triphalā-śyāmā-pippalī-śarkarā-madhu-sambhavam modakam, raktapittajvarān viṣamajvarāṃśca apakarṣati. yadā vāsā śarīre vartate, prāṇo'pi tiṣṭhati, tarhi raktapittakṣayakāsena pīḍitaḥ kathaṃ kṣīyate? āṭarūpa-dṛkṣā-pathyāḥ kvāthaḥ śarkarā-madhunā yuktaḥ, kāsa-śvāsa-raktapittāni nāśayati. vāsāsvarasaḥ śarkarāyāḥ saha pītaḥ, raktapittavināśakaḥ; sallakī badarī jambu priyāla āmrā arjuna dhavaḥ ca, dugdhena madhunā vā pṛthak pṛthak pītvā, raktasrāvaṃ sthāpayanti. nirguṇḍī-mūla-phala-patrarasa-ghṛtam pītvā, kṣayārtaḥ naraḥ rogāt mukto bhavati, devavat prakāśate. harītakī-pippalī-śuṇṭhī-marīca-guda-sambhavam modakam, kāsa-pipāsā-arocakān nāśayati. kaṇṭakāri-gudūcyoḥ rasāt trayastriṃśat-palaṃ palaṃ pṛthak, prasthaṃ ghṛtam, kāsaṃ nāśayati, agniṃ ca dīpayati. kākamācī amalakaḥ śvetā kākamācī śuṇṭhī madhu ca samyag bhuktvā, hikkā-śvāsaṃ nāśayanti; bhārṅgaṃ viśvāṃ śuṣṇodakena pītvā, śreṣṭham. svarabhedārthe khādiram tailena lepayitvā mukhe dhārayet, athavā pathyāṃ pippalyā vā, śuṇṭhyā vā saha. viḍaṅga-trilā-cūrṇaṃ madhunā saha, athavā āmra-jambu-kvāthaṃ madhunā yuktaṃ, chardau pātavyam. triphalā madhu-yutā, sarvāṃ chardim pipāsāṃ bhrama-mūrcchāṃ ca nāśayati. pañcagavyam pītvā apasmāra-bhūtābhiṣaṅgādīn śāntim nayati; kūṣmāṇḍarasam odanena saha tathā eva. jīrṇam ghṛtam brahmī-vacā-kuṣṭha-śaṅkhapuṣpī-yuktam, unmāda-bhūtābhiṣaṅga-apasmāreṣu dīyate. aśvagandhāyāḥ kvāthaṃ vā cūrṇaṃ caturguṇakṣīreṇa ghṛte pacitam, vātaśāntikaram, vīryakaram, putradaṃ ca. nīlī-muṇḍī-cūrṇaṃ madhughṛtayuktam, chinnā-kvāthena pītvā, vātaraktam api dāruṇam nāśayati. pañca pathyāḥ gudena saha, kuṣṭha-arśaḥ-vātavyādhīn hanti; rasapācanacūrṇakvāthāḥ api yojyāḥ. kālāguḍūcyāḥ kvātha-lepaḥ vātaraktanāśanaḥ, ghṛtakṣīreṇa pakvaḥ kuṣṭha-vraṇa-ādiṣu śāntikārī. triphalā-gugguluḥ vātarakta-mūrcchāṃ nāśayataḥ, gugguluḥ gomūtreṇa ūru-stambhaṃ nāśayati. śuṇṭhī-gokṣura-kvāthaḥ vāta-sāmavāta-janyam śūlam śamayati; daśamūla-amṛta-eraṇḍa-rāsnā-nāgara-dāru-yuktam api tathā. marīca-gudena kvāthaḥ mahat-śothaṃ hanti; modakaḥ kāsa-pipāsā-arocakaṃ nāśayati. kaṇṭakāri-gudūcyoḥ rasaḥ trayastriṃśat-palaṃ palaṃ, prasthaṃ ghṛtam, kāsaṃ hṛdayaṃ ca dīpayati. kṛṣṇā-dhātrī-śarkarā-śuṇṭhī-marīca-saindhavalavaṇaṃ cūrṇaṃ, eraṇḍatailena yuktaṃ, garbhavātaṃ nāśayati. balā-punarnavā-eraṇḍa-bṛhatī-dvaya-gokṣurāni hingulena rañjitāni, pītvā vātaśūlam śamayanti. triphalā-nimbā-yaṣṭī-kaṭukā-aragvadha-kvāthaḥ madhunā yuktaḥ, dāham śūlam ca śāntaye dātavyaḥ. triphalā-yaṣṭī-jalaṃ ajīrṇaśūlam nāśayati; śuddha-maṇḍūraṃ triphalācūrṇena, madhughṛtena līḍham, tridoṣajaśūlam hanti. trivṛt-kṛṣṇā-harītakī, dvi-catur-pañca-pramāṇena, guda-pramāṇānīva guṭikāḥ, vibandha-vyādhiṃ hanti. harītakī-yavakṣāra-pippalī-trivṛt-cūrṇaṃ ghṛtena saha, udāvartaṃ nāśayati. trivṛt-harītakī-śyāmāḥ snuhīkṣīreṇa saṃskṛtāḥ, mūtreṇa guṭikāḥ, vibandha-vicchedane śreṣṭhāḥ. tryūṣaṇa-triphalā-dhanyā-viḍaṅga-cavyā-citrakāḥ, sarveṣāṃ kalkaḥ ghṛte pacitaḥ, vātagulmavināśanaḥ. evaṃ, bhagavan, śāstrānusāreṇa auṣadhāni yathā krameṇa vyākhyātāni, sarvarogānāṃ śāntyai, svasthyarakṣaṇāya ca, śraddhayā sevayā ca pālyāni.