गरुडपुराणम्

शृणुत धर्मज्ञाः, कस्यचित् कालस्य भगवता बहुविधरोगनिवारणाय विविधौषधयोगाः सुस्पष्टं निर्दिष्टाः। प्रथमं तु आरग्वधाभयामुस्ततिक्ताग्रन्थिकानां क्वाथः कट्वम्लः पाचनश्च, ज्वरमन्दाग्न्युपद्रवे च पीडायाम् उपकारी भवति। ततः सममात्रया मधूकसारासिन्धूत vacoṣaṇानां चूर्णं जलसम्भृतं नासायाः प्रवेशनं चेतनाप्रतिलाभाय दीयेत। त्रिवृद्विशालात्रिफलाकटुकारग्वधानां क्वाथः सक्षारः सर्वज्वरनाशनः, पातव्यश्च। अथ महौषधामृतामुस्तचन्दनुशीरो धान्यकानां क्वाथः शर्करामधुसंयुक्तः तृतीयकज्वरं नाशयति। सप्तसु रक्तसूत्रेषु अपामार्गमूलोत्थेषु प्रातःकाले कटिप्रदेशे बन्धनेन तृतीयकज्वरः नश्यति। गङ्गायाः उत्तरतीरे यदि कश्चित् बालहीनस्तपस्वी मृतः, तस्मै तिलोदकं दत्त्वा द्वितीयकज्वरः विमुच्यते। गुडूचीविफलावासकमृद्वीकाबलानां क्वाथलेपसंयुक्तं तैलं ज्वरनाशनं भवति। धात्रीशिवाकणावह्नीनां क्वाथः सर्वज्वरनाशनः; अधुना ज्वरातिसारयोः निवारणं वक्ष्यामि। पृष्णिपर्णीबलाबिल्वनागरुत्पलधान्यकपाठेन्द्रयवभूम्बमस्तपर्पटकानां महौषधिसंयुक्तः क्वाथः तीव्रातिसारज्वरं शमयति। नागरातिविषामुस्तभूम्बममृतवत्सकानां क्वाथः सर्वज्वरातिसारनाशनः। मुस्टपर्पटकदिव्यशृङ्गवेरशालपर्णीपृष्णिपर्णीबृहतीकण्टकारिकानां क्षीरपाकः हितः। बलाश्वदंष्ट्राबिल्वपाठानागरधान्यकाः आहाररूपेण अतिसारिणां हिताः। बिल्वाम्रबीजानां क्वाथः शर्करासंयुक्तः अतिसारनाशनः; कुटजत्वचाः क्वाथः अपि तथैव। वत्सकातिविषाविश्वकणाकण्डानां क्वाथः रक्तशूलयुक्तातिसारे उपकारी। अधुना ग्रहणीचिकित्सां वक्ष्ये—चित्रकस्य क्वाथलेपसंयुक्तं सर्पिष् ग्रहणीहरं, पाचनं गुल्मोदरशोथप्लीहशूलार्शोनाशनं च। सौवर्चलसैन्धवविषडङ्गोद्भिदाः सामुद्रसहिताः पञ्चलवणानि संयोगे प्रयुज्यन्ते। अर्शोव्याधेः त्रिविधं भैषज्यं—छेद्यं, क्षारं, अग्निसंयुतं च; नवनीततक्रं अपि अर्शोनाशनं ज्ञेयम्। गुडूच्यर्धिका पिप्पलीघृतभविता लवणाम्लयुतं भक्ष्यं अर्शोमलविबन्धनाशनं भवति। तिलरससंयुक्तं योगं अर्शःकुष्ठरोगनाशनं, पञ्चकोलमरिचत्रिकटुकानि पाचनप्रदं च। हरीतकी केवलं वा शृङ्गवेरगुडेन वा सैन्धवेन वा सेवनात् अग्निदीपनं सदा करोति। फलत्रिकामृततिक्तभूम्बनिम्बानां क्वाथः मधुसंयुक्तः कामलारक्तपित्तनाशनः। त्रिवृत्त्रिफलाश्यामापिप्पलीशर्करामधुभविता मोदकः रक्तपित्तज्वरप्रमहारोगनाशनः। यदा वासाका शरीरे जीवनं चास्ति, तदा रक्तपित्तक्षयकासपीडितः कथं दुर्बलः भवति? अटरूपद्राक्षापथ्यानां क्वाथः शर्करामधुसंयुक्तः कासश्वासरक्तपित्तनाशनः। वासारसः शर्करासंयुक्तः पानात् रक्तपित्तनाशनः; सल्लकीबदरिजम्बुप्रियालाम्रार्जुनधवानां क्षीरमधुसंयुक्तं पृथक् पानं रक्तस्तम्भनं करोति। निर्गुण्ड्याः मूलफलपत्ररससम्भृतं घृतं पानात् क्षयपीडितः रोगमुक्तः देववद् दीप्तिमान् भवति। हरीतकीपिप्पलीशुण्ठीमरिचगुडसम्भवः मोदकः कासशमक् तृष्णाक्षुधानाशनश्च। कण्टकारिगुडूच्योर्यः प्रस्थमात्रं त्रिंशत्पलरससम्भृतं घृतं पृथक् सिद्धं, स कासे पाचनं च करोति। कृष्णत्रिकण्टक्यामलकश्वेतत्रिकण्टकशुण्ठीमधुसंयुक्तं पानं हिक्काश्वासनाशनं, भार्ङ्गं विश्वया सुस्निग्धोदकेन पातव्यम्। स्वरदोषे तैललेपितं खदिरं मुखे धारयेत्, अथवा पथ्यापिप्पलीयुक्तं वा शुण्ठीसंयुक्तं वा। विडङ्गत्रिलाचूर्णं मधुना वा आम्रजम्ब्वादीनां क्वाथो मधुसंयुक्तः छर्दौ पातव्यः। त्रिफला मधुना पानं छर्दितृष्णामूर्च्छाप्रमोहं च नाशयति। पञ्चगव्यपानं अपस्मारभूतविकारयोः हितम्; कूष्माण्डरसः तण्डुलैः सह अपि तत्र उपकारी। पुरातनं घृतं ब्राह्मीवचाकुष्ठशङ्खपुष्प्यादिसिद्धं उन्मादभूतग्रहापस्मारेषु प्रयोज्यं। अश्वगन्धाया क्वाथं वा चतुर्गुणदुग्धेन लेपं वा घृतसिद्धं स्त्री पिबेत्; एष उपायः वातशमनः, वीर्यवर्धनः, पुत्रदश्च। नीलीमुण्ड्योरचूर्णं मधुघृतयुतं छिन्नाक्वाथेन पानं वातरक्तं महत्तरं अपि नाशयति। पञ्चपथ्याः गुडेन सह कुष्ठार्शोवातभैषज्यं; तेषां रसलेपचूर्णक्वाथाः प्रयोज्याः। कालगुडूच्याः क्वाथलेपं पानं वातरक्तनाशनं, घृतक्षीरसिद्धं कुष्ठव्रणादीनां शमकं च। त्रिफलागुग्गुलु वातरक्तमूर्च्छानाशनं, गुग्गुलु गोमूत्रेण जङ्घास्थम्भहरं च। शुण्ठीगोक्षुरयोः क्वाथः वातसामवातशूलहरः; दशमूलामृतएरण्डरास्नानागरदारुभिः सह अपि। एवं भगवता बहुविधैः औषधयोगैः विविधरोगाणां निवारणोपायः सुस्पष्टं उपदिष्टः। यः श्रद्धया तान् अनुवर्तते, स रोगशोकाद् विमुक्तः स्वस्थः सुखी च भवति।