गरुडपुराणम्

शृणुत, धर्मज्ञाः, आयुर्वेदस्य महान् रहस्योपदेशः कथ्यते। यदा सूपः स्वल्पोष्णः सुविपाकश्च भवति, स लघु स्वास्थ्यम् उपजनयति। तत्र स्नेहादिभिः संयुक्ताः शाकाः पक्ताः, तानि च हितानि भवन्ति। दाडिमामलकीसूपः जठराग्निं दीपयति, वातपित्तौ च शमयति; मूलीयुक्तः सूपः कफं हरति, श्वासकासनासरोगान् च नाशयति। यवबदरकुलत्थसूपः कण्ठाय हितः, वातं च अपाकरोति; मुद्गामलकीसूपः बन्धकरः, कफपित्तनाशकश्च। दध्ना गुडेन सह उपयुक्तं वातशमकम्; शक्तवः शुष्काः वातलाश्च; स्नेहेन पूरिता शश्कुली जठराग्निं दीपयन्ति, वृष्याः, गुरुश्च। मांसशाकाः पोष्याः, पिष्टकाः क्रुद्धपाकाः दुर्विपाका भवन्ति; तैलपिष्टकाः नेत्रेभ्यः हिताः, जलपाकाः तु कठिनपाका इति स्मृताः। अतीवोष्णपेयः हितः, शीतपिष्टकाः लाभकराः; भोजनानन्तरं जलपानं श्रमत्रिष्णादीन् नाशयति। यः यथाविधि आहारपानं योजयति, स रोगरहितः भवति। मयूरकण्ठसदृशं स्निग्धोष्णं जलं, विषं च, वर्णदोषं जनयतः। तीक्ष्णगन्धस्पर्शरसा मनसि क्लेशं जनयन्ति; तेषां घ्राणेन नेत्ररोगः जायते, यः श्रेष्ठचिकित्सकैः अप्यसाध्यः; कम्पनं जृम्भा च विषलक्षणानि। अथ श्रीधन्वन्तरिरुवाच—ज्वरोऽष्टधा परिगण्यते, पृथक् द्वन्द्वतो बहिर्निमित्ततो वा। तृष्णाज्वरशान्त्यर्थं, मुष्टपर्पटकुशीरचन्दनुडीच्यनागरैः सिक्तं, शीतेन जलं दातव्यम्। नागरं देवदारुं धान्यकं बृहतिद्वयं च, प्रथमं पाचनार्थं दातव्यम्, तेन ज्वरः शम्यते। आरग्वधाभयामुष्टतिक्ताग्रन्थिकैः कषायः संग्राही पाचकश्च, ज्वरामाशयशूलयोः हितः। मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणानि समानीतानि, क्षौद्रेण संयुक्तानि, नासायां प्रयुञ्जीत चेतनाप्रतिलाभाय। त्रिवृद्विशालात्रिफलाकटुकारग्वधैः कषायः क्षारयुक्तः, सर्वज्वरापहानाय पातव्यः। महौषधामृतामुष्टचन्दनकुशीरधान्यकैः कषायः, शर्करामधुना संयुक्तः, तृतीयकज्वरं नाशयति। सप्त रक्तसूत्राणि अपामार्गमूलात् प्रातः कटीदेशे बद्ध्वा तृतीयकज्वरं निश्चितं नाशयति। गङ्गायाः उत्तरतीरे वानप्रस्थबालकविनष्टस्य तिलोदकं दत्त्वा द्विदिनज्वरः विमुच्यते। गुडूचीविपलावासकमृद्वीकाबलानां कषायलेपैः तैलानि ज्वरनाशनानि। धात्रीशिवाकणावह्नीनां कषायः सर्वज्वरनाशनः। अधुना ज्वरातिसारयोः औषधं वक्ष्ये। पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरौत्पलधान्यकपाठेन्द्रयवभूनिम्बमुष्टपर्पटकादिभिः महौषधैः कषायः तीव्रातिसारज्वरं नाशयति। नागरातिविषामुष्टभूनिम्बामृतवत्सकैः कषायः सर्वज्वरातिसारनाशनः। मुष्टपर्पटकदिव्यशृङ्गवेरशालपर्णीपृश्निपर्णीबृहतिकण्टकारिकाभिः क्षीरं पक्त्वा पानं हितम्। बलाश्वदंष्ट्राबिल्वपाठानागरधान्यकानि भोज्येषु योजितानि सर्वातिसारिणां हितानि। बिल्वाम्राम्बुपिष्टकषायः शर्करायुक्तः अतिसारं नाशयति; तथैव कुटजत्वक् कषायः अपि हितः। वत्सकातिविषाविश्वकणाकण्डैः कषायः शूलरक्तातिसारे हितः। अथ ग्रहणीचिकित्सा—चित्रककषायलेपघृतं ग्रहणीं नाशयति, जठराग्निं दीपयति, गुल्मशोथप्लीहशूलार्शः चोपद्रवान् निवारयति। सौवर्चलसैन्धवविडङ्गोद्भिदानि, सामुद्रं च, पंचलवणानि संयोजनीयानि। अर्शसां त्रीणि औषधानि—छेदनं क्षारं अग्निश्च; नवनीततक्रं अपि अर्शोभेषजं ज्ञेयम्। तिक्तलवणानि गुडूच्याः, पिप्पली, घृतभृष्टाभयया सह उपभोज्यं, अर्शोविबन्धनाशनाय। तिलरसः अर्शःकुष्ठनाशकः; पञ्चकोलः, मरिचं, त्रिकटुकं च जठराग्निं दीपयन्ति। हरीतकी, यदा केवलं, शुण्ठिगुडेन वा, सैंधवेन वा, उपयुज्यते, सदा जठराग्निं दीपयति। फलत्रिकामृततिक्तभूनिम्बकषायः मधुना संयुक्तः कामलारक्तपित्तनाशकः। त्रिवृत्त्रिफलाश्यामापिप्पलीशर्करामधुभिः लड्डुकं रक्तपित्तज्वरविकारनाशनं स्मृतम्। वासायाम् अवस्थितायां, जीविते सति, किमर्थं रक्तपित्तक्षयकासपीडितः दुर्बलः भवति? आटरूपद्राक्षापथ्यामधुना संयुक्तस्य कषायस्य सेवनं कासश्वासरक्तपित्तं नाशयति। वासारसः शर्करायुक्तः पित्तरोगं जयति; सल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनधवानि क्षीरमधुना पृथग् उपयुज्यानि रक्तस्तम्भनानि। निर्गुण्ड्याः मूलफलपत्ररसैः सिद्धं घृतं पित्वा क्षयार्तः रोगमुक्तः देववत् दीप्तिमान् भवति। हरीतकीपिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडैः लड्डुकं कासं तृष्णालोहितकण्ठान् नाशयति। कण्टकारिगुडूच्योर्युष्णत्रिंशत्पलैः पृथक् एकप्रस्थे घृते सिद्धे, कासे हितं जठराग्निदीपनं च। कृष्णातिविषाम्लश्वेतशुण्ठिमधुभिः संयुतं, हिक्काश्वासयोः नाशनं; भार्ङ्गं विश्वया ऊष्णजलेन पातव्यम्। स्वररोगे, तैलाभ्यक्तं खादिरं मुखे धारयेत्, अथवा पथ्या पिप्पलीयुक्ता, शुण्ठिसंयुक्ता वा, धारयेत्। एवं धर्मज्ञाः, आयुर्वेदस्य परमोपदेशाः श्रुताः, ये रोगान् नाशयन्ति, आरोग्यं च ददाति।