राजादनफलम्, मोचम्, पनसफलम्, नारिकेलं च—एतानि शुक्रमांसवर्धनानि, मधुराणि, स्निग्धानि, गुरु च उच्यन्ते। द्राक्षा, मधूकः, खर्जूरः, कुङ्कुमं च वातरक्तहराणि सन्ति; पक्वा मागधी मधुरा, उत्तमा, श्वासपित्तहरिणी च। आद्रकं तु रुचिकरं, बलवर्धनं, अग्निदीपनं, कफवातहरं च; शुष्कशुण्ठी, मरीचं, पिप्पली च कफवातनाशकत्वेन प्रसिद्धानि। मरीचं चिकित्सकैः न बलवर्धनं मन्यते, किन्तु गुल्मशूलनाशनं, हिंगु वातकफहरं च। अजमोदं, धन्यकं, जीरकं च वातकफहराणि, सौवर्चललवणं चक्षुष्यं, बलवर्धनं, त्रिदोषशमकं स्मृतम्। सौवर्चललवणं बध्दविन्मोचनं, उष्णं, हृदयशूलनाशनं; विदङ्गं तु उष्णं, तीक्ष्णं, शूलहरं, वातनाशनं च। रोमकलवणं वातकरं, मधुरं, रुचिकरं, स्निग्धं, गुरु च; यवक्षारः हृद्रोगपाण्डुशोषहरः, कण्ठरोगनाशकः, अग्निदीपनश्च। सौवर्चलक्षारः उष्णः, दीपनः, तीक्ष्णः, सुषिरः, दोषनाशकः, लघुः, प्रियः, विषनाशकः च। नदीजलं वातलं, रूक्षं, शुद्धं, मधुरं, लघु च; वातकफहरं, तडागजलं तु वातलं, वर्जनीयम्। उद्भवतो जलं रुचिकरं, अग्निदीपनं, रूक्षं, कफनाशनं, लघु च; कूपजलं दीपनं, पित्तनाशनं, वर्षाजलं पित्तनाशनं च। दिनं सूर्यरश्मिभिः, रात्रौ चन्द्ररश्मिभिः स्पृष्टं जलं सर्वदोषविनिर्मुक्तं, वर्षाजलसमं च। उष्णं जलं ज्वरश्वासमेदोवातकफहरं; कृतपाकं जलं शीतहरं, त्रिदोषनाशनं, स्थगितं तु पापकरं। गवां पयः वातपित्तनाशनं, स्निग्धं, गुरु, रसायनं च; महिषीपयः गुरुतरं, स्निग्धतरं, अग्निनाशनं च। अजपयः रक्तातिसारकासश्वासकफहरं, चक्षुष्यम्, स्त्रीणां पुष्टिदं, रक्तपित्ते हितं च। दधि वातहरं, बल्यं, पित्तकफवर्धनं; तक्रं, मण्डं च दोषनाशनं, स्रोतःशोधनं च। नवनीतम् अंत्रगुल्मशूलहरं, पुराणं तु गुरु, कुष्ठकरं च। तक्रं प्राचीनैः ऋषिभिः अंत्ररोगशोथार्शःपाण्डुत्वतिसारगुल्मेषु श्रेष्ठं, त्रिदोषशमनं च। घृतं बल्यं, मधुरं, वातपित्तकफहरं; गोघृतं मनसः चक्षुषश्च हितं, सुपक्वं त्रिदोषजयम्। संपक्वं घृतं अपस्मारविषोन्मादमूर्च्छाहरणं, अजाद्यघृतं च गोपयःगुणयुक्तं, मूत्रं वातकफहरं, सर्वकृमिविषनाशनं च। तैलं तिलानां पाण्डुशोथकुष्ठार्शःशोथगुल्ममूत्रकृच्छ्रहरं, वातकफनाशनं, बल्यं, श्रेष्ठं च। सर्षपः कृमिपाण्डुनाशकः, कफमेदोवातहरः; अतसीतैलं चक्षुष्यम्, पित्तहृद्रोगवातहरं। एरण्डतैलं कफपित्तहरं, केशवर्धनं, त्वग्कर्णपुष्टिकरं; मधु त्रिदोषघ्नं, वातलं च। इक्षुः हिक्काश्वासकृमिवमथुमूत्रकृच्छ्रतृष्णाविषहरः; रसो रक्तपित्तहरः, बल्यः, वृष्यः, कफवर्धकः। गुडः पित्तवर्धनः, तीक्ष्णः; सुरा, मीनाम्भसि लघु; शर्करा वृष्या, स्निग्धा, मधुरा, रक्तपित्तवातजयिनी। गुडः वातपित्तहरः, रूक्षः, वातशामकः, कफकरः; पुराणगुडः विशेषतः पित्तहरः, हितः, रक्तशुद्धिकरः। शर्करा घृतयुता रक्तपित्तहरः, वृष्यः; मध्यमा शर्करा आम्लत्वात् सर्वपित्तकरा, कफवातजयिनी च। तीक्ष्णं नवनीतम् रक्तपित्तकरं, लावण्यम्; भृष्टतण्डुलमण्डः पाचनः, रुचिकरः, हितः। पेयमण्डः लघुः, वातानुलोमकः, मूत्रशुद्धिकरः; सतक्रार्द्रकदाडिमपिप्पलीगुडमधुपिप्पलीयुक्तः हितः। संपक्वः मण्डः कासश्वासातिसारेषु युक्तः; पयोधान्यं कफबलवर्धनं, कृशरः वातनाशकः। सुसिक्तं, निसृतं, स्निग्धं, शीतलोष्णं, लघु, मूलफलकन्दयुक्तं तण्डुलं पुष्टिकरं, गुरु च। सुपक्वः सूपः स्वल्पोष्णः लघुः; स्नेहाद्युपयुक्तं शाकं हितं। दाडिमामलकीसूपः अग्निदीपनः, वातपित्तहरः; मूलकयुक्तः कफहरः, श्वासकासप्रतिश्यायहरः। यवबदरकुलथसूपः कण्ठ्यः, वातहरः; मुद्गामलकीसूपः बन्धनः, कफपित्तनाशकः। दधिगुडयुक्तं वातहरं; शाक्तवः रूक्षाः, वातलाः; घृतपूरिता शष्कुली अग्निदीपना, वृष्या, गुरुः। मांसयुक्तं भोजनं पुष्टिकरं; अपूपाः गुरु, पक्ततैलयुक्ताः चक्षुष्या, जलपक्वाः दुष्टपाचनाः। अत्युष्णः मण्डः हितः; शीतलाः अपूपाः हिताः; भोजनान्ते जलपानं श्रमतृष्णादिनाशनं। युक्ताहारविहारात् रोगाभावः; मयूरग्रीववर्णं, विषं च जलं वर्णदोषकरम्। तीक्ष्णगन्धस्पर्शरसेभ्यः भोजकस्य मनःक्लेशः; तद्ग्राहेण चक्षुषो व्याधिः, यः श्रेष्ठचिकित्सकैः अपि दुष्प्रतिकरः; कम्पनं, जृम्भा च विषलक्षणानि। धन्वन्तरिरुवाच— ज्वरः अष्टविधः, पृथग्भूतः, द्वन्द्वयुक्तः, आगन्तुकश्च। तृष्णाज्वरनाशनाय, मुस्तपर्पटकुशीरसन्दलुडिच्यनागरयुक्तं, पक्त्वा शीतलं कृतं जलं दातव्यम्। नागरं, देवदारु, धन्यकं, बृहतीद्वयं च, ज्वरिताय पाचनार्थं पूर्वं दातव्यम्, यतः ज्वरनाशनं भवति।