श्रूयताम्। यः पुरुषः इन्द्रियैः विषयान् विकृतया बुद्ध्या पश्यति, तस्य मृत्युः निश्चितः। यश्च वैद्येभ्यः, मित्रेभ्यः, गुरुभ्यः च द्वेष्टि, अथवा प्रियेषु अप्रियेषु वा अत्यन्तं स्निग्धः भवति, सः अपि मृत्युम् आप्नोति। यस्य गुल्फः, जानुः, ललाटम्, हनुः, कपोलः वा अपसारितः भवति, सः शीघ्रं प्राणान् त्यजति। यदि कस्यचित् वामनेत्रम् अपसन्नम्, जिह्वा कृष्णवर्णा, नासिका विकृतः, ओष्ठौ कृष्णौ च विकृतौ, मुखं च कृष्णवर्णं दृश्यते, तस्य जीवने आशां त्यक्तव्यम्। अथ धन्वन्तरिः प्रोवाच— हिताहितस्य विवेकं, अनुपानस्य च नियमं विस्तरेण कथयामि। रक्तशालि त्रिदोषनाशकः, तृष्णां शमयति, स्निग्धता च निवारयति। महाशालि बलवर्धकः, कलमः कफपित्तहरः, शीतलः, गुरुश्च; श्वेतः षष्टिकः अपि त्रिदोषनाशकः स्मृतः। श्यामाकः रूक्षः, शोषकः, वातवर्धकः, कफपित्तहरः; प्रियङ्गु, निवार, कोरदूष च तद्वत्। यवः नित्यं सेवितः, शीतलः, कफपित्तापहः, बल्यः, शीतलः, गुरुश्च, मधुरः; गोधूमः वातनाशकः। मुद्गः कषायः, मधुरः, लघुः, कफपित्तहरः; मासः अतिबलवर्धकः, बल्यः, गुरुश्च, पित्तकफहरः। राजमाषः न बल्यः, किन्तु कफपित्तहरः, वातविकारनाशकः; कुलत्थः श्वास, हिक्का, हृद्रोग, कफ, गुल्म, वातनाशकः। माकुष्ठकः शीतलः, सङ्ग्राही, रक्तपित्त, ज्वर, उन्मादहरः; चणकः वातवर्धकः, शुक्ररक्तकफपित्तनाशकः। मसूरः मधुरः, शीतलः, सङ्ग्राही, कफपित्तहरः; कलायः सर्वगुणयुक्तः, अतिवातवर्धकः। आग्की कफपित्तहरः, शुक्रवर्धकः; अतसी पित्तवर्धिनी; सिद्धार्थः कफवातनाशकः। तिलः लवणः, मधुरः, स्निग्धः, बल्यः, उष्णः, पित्तवर्धकः; ये चान्ये धान्याः रूक्षाः, शीतलाः, बलनाशकाः, त एवोक्ताः। चित्रक, एङ्गुदी, नालीका, पिप्पली, मधुशिग्रु, चव्य, चराण, निर्गुण्डी, तर्कारी, काशमर्दकः च कीर्तिताः। बिल्वादिफलानि कफपित्तहराणि, कृमिघ्नानि, लघूनि, दीपनानि च; वर्षाकाले, सूर्ये च, वातकफनाशकानि, सर्वरोगनाशनानि। एरण्ड, काकमाची च तिक्तानि, त्रिदोषनाशकानि; चाङ्गेरी कफवातहरः, सरषपः सर्वरोगनाशकः। कौसम्भ, राजिका वातपित्तहरौ; नाडीचः कफपित्तहरः; कर्कटी मधुरा, शीतला च। पद्मपत्रं, त्रिपुटा च रोगनाशकानि, विशेषतः त्रिपुटा वातवर्धिनी; वस्तुकं लवणयुक्तं, सर्वरोगनाशकं, दीपनं च। तण्डुकी, विपहरा, पालङ्क्या, अन्यानि च मूलकानि विकारकराणि, कृशकराणि; पक्वे तु वातकफवर्धकानि। एतेषु सर्वेषु अद्य सर्वरोगनाशकः, पक्वे कण्ठशमकः; कर्कोटक, वार्ताक, पदोल, कारवेल्लक च गण्यन्ते। कूष्माण्डः कुष्ठ, मूत्रकृच्छ्र, ज्वर, श्वास, कास, पित्त, कफनाशकः; हितकरः, सर्वरोगनाशकः, मूत्राशयशोधकः। कलिङ्ग, आलाबुनी पित्तनाशकौ, वातप्रकोपकौ; त्रपुष, उर्वारुक वातकफहरौ, पित्तनिग्रहकौ। वृक्षाम्ल कफवातनाशकः; जम्बीर कफवातहरः; दाडिम वातहरः, सङ्ग्राही; नागरङ्गफलम् गुरु। केशर, मातुलुङ्ग दीपनौ, कफवातहरौ; मासः वातपित्तहरः, स्निग्धः, उष्णः, वातनाशकः। सरमामलकः वृष्यः, मधुरः, हितः, आम्लकरः; हरितकी पुण्या, अमृतोपमा, भोजनान्ते रुचिप्रदा। स्त्रंसनी कफवातहरः; अक्ष त्रिदोषनाशकः; तिन्तिडी आम्ला, वातकफनाशिनी, विरेचकः। लाकुचं विकारकरं, मधुरं; बकुलः कफवातहरः; बीजपूरकः गुल्म, वात, कफ, श्वास, कासनाशकः। कपित्थं सङ्ग्राही, विकारनाशकं, पक्वं गुरु, विषघ्नं; अपक्वं कफपित्तवर्धकं, परिपक्वे पित्तवर्धकं। पक्व आम्रं वात, मांस, शुक्र, वर्ण, बलवर्धकं; जाम्बव वातकफपित्तहरं, सङ्ग्राही, विबन्धकरं। तिन्दुकः कफवातहरः; बदरः वातपित्तहरः; बिल्वः विबन्धकरः, वातकरः; प्रियालः वातहरः। राजादनफल, मोच, पनस, नारिकेल च शुक्रमांसवर्धकानि, मधुराणि, स्निग्धानि, गुरुणि च। द्राक्षा, मधूक, खर्जूर, कुंकुम च वातरक्तनाशकानि; पक्वा मागधी मधुरा, श्रेष्ठा, श्वासपित्तनाशिनी। आर्द्रशुण्ठी दीपनं, बल्यं, अग्निदीपनं, कफवातहरं; शुष्कशुण्ठी, मरिच, पिप्पली च कफवातनाशकानि। मरिचं चिकित्सकैः अबल्यं स्मृतम्, किन्तु गुल्म, शूलनाशकं; हिङ्गु वातकफनाशकः। अजमोदा, धन्या, जीरकं वातकफनाशकानि; सैंधवः नेत्रहितः, बल्यः, त्रिदोषशामकः। सौवर्चल लवणं विबन्धनाशकं, उष्णं, हृद्रुग्नाशकं; विदङ्गं उष्णं, शूलनाशकं, तीक्ष्णं, वातनाशकं। रोमक लवणं वातकरं, मधुरं, दीपनं, स्निग्धं, गुरु; यवक्षारः हृद्रोग, पाण्डु, कण्ठरोगनाशकः, अग्निदीपनः। सौवर्चलक्षारः उष्णः, दीपनः, तीक्ष्णः, सूक्ष्मः, दोषनाशकः, लघुः, रुच्यः, विषनाशकः। नदीजलं वातलं, शुष्कं, शुद्धं, मधुरं, लघु; वातकफनाशकं, सरः वातलम्, वर्जनीयम्। उदकं रुच्यं, अग्निदीपनं, शुष्कं, कफनाशकं, लघु; कूपजलं दीपनं, पित्तनाशकं, वर्षाजलं पित्तनाशकं ज्ञेयम्। एवं धन्वन्तरिना हिताहितस्य विवेकः, अन्नपानादीनां गुणदोषाः, तथा अनुपाननियमाः श्रद्धया प्रवदिताः।