गरुडपुराणम्

तत्र एकदा महर्षिः धन्वन्तरिः शिष्येभ्यः आयुर्वेदस्य गूढानि रहस्यानि विवेचनं कर्तुं आरभते। सः उवाच—यदा जनस्य मूत्रपुरीषयोः अवरोधः जायते, तदा गुल्मशूलादीनि व्याधयः उत्पद्यन्ते। तेषां शमनार्थं स्नेहनं तथा लवणोदकपानं कर्तव्यम्। यदि कफपित्तवातैः उदरगौरवं, अम्लता, अवरोधः च जायते, तदा विद्वान् हिङ्गु-कालक-सुवचला-चूर्णेन उदरं अभ्यञ्जयेत्। अजीर्णनाशनाय दिवास्वप्नः अनुशङ्गेन करणीयः, किन्तु दूषितं भोजनं बहु रोगान् जनयति, तस्मात् तद् त्याज्यम्। भोजनान्ते उष्णोदकं पानं, मधु च, पाचनार्थं हितम्; किन्तु क्षीरं मूली, दधि, मत्स्येभ्यः सह न सुसंयोज्यते। पञ्चमूलानि—बिल्वः, शोणा, गम्भारी, पाटला, गणिकारिका—अग्निदीपकानि, कफवातनाशकानि च। शालपर्णी, पृष्णिपर्णी, द्वे बृहती, गोक्षुरः—पञ्चमूल्याः—वातपित्तनाशकाः, बलप्रदाः च। दशमूलं तु सर्वरोगसमुच्चयज्वरनाशनं, कास-श्वास-ताम्य-परशूलनाशनं च। एतेषां तैलैः स्नेहनसिद्धिः, अभ्यङ्गः, स्वेदनं च, केशपतननाशनाय विधेयम्। क्वाथस्य जलं चतुर्गुणं योज्यं, पादाभ्यङ्गे अपि तथा। तैलं क्षीरं च तुल्यं, लेपः तैलस्य चतुर्थांशः, औषधैः सह पक्वं, वस्ती-भक्ष्ये तुल्यं, अभ्यङ्गे कठोरं, नास्ये सौम्यं, यथायोग्यं सम्यक् व्यवस्थापनीयम्। यः पुरुषः स्थूलाङ्गः, स्थिरेन्द्रियः, प्रकृतिस्थः, सः आरोग्यवान्, दीर्घायुष्यम्, तं च सुपुष्टं पालयेत्। यः इन्द्रियैः विषयान् विकृतरूपेण पश्यति, सः मृत्युप्राप्तः; वैद्य-मित्र-गुरुषु द्वेषी, अथवा अति-स्नेही, अति-द्वेषी वा, सः अपि मृत्युप्राप्तः। यदि गुल्फ-जानु-ललाट-हनु-कपोलः च्युतः, तस्य शीघ्रं मृत्युः। यदि वामाक्षि निम्नं, जिह्वा कृष्णा, नासिका विकृतिः, ओष्ठौ कृष्णौ च्युतौ, मुखं कृष्णं; तस्य आशां त्यजेत्। ततः धन्वन्तरिः पुनः उवाच—शुभाशुभविवेकं, अनुपानविधिं च वक्ष्यामि। रक्तशालिः त्रिदोषनाशकः, तृषाशमनः, मेदः नाशकः। महाशालिः बलप्रदः; कलमशः कफपित्तशामकः, शीतलः, गुरु; श्वेतः षष्टिकः अपि त्रिदोषशामकः। श्यामाकः शोषकः, कठोरः, वातजनकः, कफपित्तशामकः; प्रियङ्गु, निवारः, कोरदूषः अपि एवं। यवः पुनः नित्यं शीतः, कफपित्तनाशकः, बलप्रदः, शीतलः, गुरु, मधुरः; गोधूमः वातनाशकः। मुद्गः कषायः, मधुरः, लघुः, कफपित्तनाशकः; मासः बलवर्धकः, गुरु, पित्तकफशामकः। राजमासः बलहीनः, कफपित्तशामकः, वातहरः; कुलथः श्वास-हिक्का-हृद्रोग-कफ-गुल्म-वातनाशकः। मकुष्ठकः शीतलः, बन्धकः, रक्तपित्त-ज्वर-उन्मादनाशकः; चणकः वातजनकः, शुक्र-रक्त-कफ-पित्तनाशकः। मसूरः मधुरः, शीतलः, बन्धकः, कफपित्तशामकः; कलायः सर्वगुणयुक्तः, वातजनकः। आङ्की कफपित्तशामकः, शुक्रवर्धकः; अतसी पित्तवर्धकः; सिद्धार्थः कफवातनाशकः। तिलः लवणः, मधुरः, स्निग्धः, बलप्रदः, उष्णः, पित्तवर्धकः; विविधाः धान्याः कठोराः, शीतलाः, बलनाशकाः। चित्रकः, एङ्गुडिः, नालिका, पिप्पली, मधुशिग्रुः, चव्याः, चरणः, निर्गुण्डी, टर्कारी, काशमर्दकः—एते उल्लेखिताः। बिल्वाद्याः फलानि कफपित्तशामकानि, कृमिनाशकानि, लघु, पाचनवर्धकानि; वर्षासु, सूर्ये, वायुकफनाशकानि, सर्वरोगनाशकानि। एरण्डः, कृष्णतण्डुलः, काकमाची तिक्ताः, त्रिदोषनाशकाः; चाङ्गेरी कफवातनाशकः; सर्षपः सर्वरोगनाशकः। कौसम्भः, राजिका वातपित्तशामकौ; नाडीचः कफपित्तशामकः; ककुम्बरः मधुरः, शीतलः। पद्मपत्रं, त्रिपुटा रोगनाशकौ; त्रिपुटा विशेषेण वातवर्धिनी; वास्तुकः लवणयुक्तः, सर्वरोगनाशकः, पाचनवर्धकः। तण्डुकी, विपहरः, पालङ्क्या, अन्ये च मूलानि रोगजनकानि, कृशकर्तानि; पक्वानि वातकफवर्धकानि। सर्वेषु अद्यः श्रेष्ठः, पक्वः श्लेष्मण्ठानशकः, कण्ठशीतलः; कर्कोटकः, वार्ताकः, पडोलः, कारवेल्लकः अपि। कूष्माण्डः कुष्ठ-मूत्ररोग-ज्वर-श्वास-कास-पित्त-कफनाशकः, हितः, सर्वरोगनाशकः, बस्तिशोधकः। कलिङ्गः, आलाबुनी पित्तनाशकौ, वातजनकौ; त्रपुषः, उर्वारुकः वातकफशामकौ, पित्तनिग्रहकौ। वृक्षाम्लः कफवातनाशकः; जम्बीरः कफवातशामकः; दाडिमा वातशामकः, बन्धकः; नागरङ्गफलम् गुरुः। केशरः, मातुलुङ्गः पाचनवर्धकौ, कफवातशामकौ; मासः वातपित्तनाशकः, स्निग्धः, उष्णः, वातशामकः। सरमामलकः वृष्यः, मधुरः, हितः, अम्लजनकः; हरितकी गुणयुक्ता, अमृतोपमा, भोजनान्ते रुचिवर्धिनी। स्त्रंसनी कफवातनाशकः; अक्षः त्रिदोषनाशकः; तिंतिडीफलम् अम्लम्, वातकफशामकः, विरेचनम्। लकुचः रोगजनकः, मधुरः; बकुलः कफवातशामकः; बीजपूरकः उदरशोथ-वात-कफ-श्वास-कासनाशकः। कपित्थः बन्धकः, रोगनाशकः, पक्वः गुरु, विषनाशकः; अपक्वः कफपित्तवर्धकः, पूर्णपक्वः पित्तवर्धकः। पक्वं आम्रं वात-मांस-शुक्र-रंग-बलवर्धकः; जाम्बवः वात-कफ-पित्तशामकः, बन्धकः, मलबन्धकः। तिन्दुकः कफवातनाशकः; बदरः वातपित्तशामकः; बिल्वः बन्धकः, वातजनकः; प्रियालः वातशामकः। एवं धन्वन्तरिः आयुर्वेदस्य विविधानि औषधानि, धान्य-फल-शाकादीनि, तेषां गुणान्, दोषनाशनं च, शिष्येभ्यः सुस्पष्टं, करुणया, श्रद्धया च, उपदिशत्।