गरुडपुराणम्

शृणुत धर्मज्ञाः, आयुर्वेदस्य दिव्यं रहस्यं यथोक्तं धन्वन्तरिनाथेन निरूपितम्। यस्य पुरुषस्य कायः कृशः शुष्कः अल्पकेशः, चित्तं चञ्चलम्, वाचालः स्यात्, स्वप्ने च गमनं पश्यति, स वातप्रकृतिः इति कथ्यते। यस्य तु केशाः शीघ्रं श्वेताः, त्वक् गौरवर्णा, स्वेदः शीघ्रं जायते, कोपः त्वरितः, बुद्धिः तु तीक्ष्णा, स्वप्ने दीप्तवस्तूनि पश्यति, स पित्तप्रकृतिः इति निर्दिष्टः। यस्य मनः स्थिरम्, वाणी मृदुशुभ्रा, केशाः स्निग्धाः, स्वप्ने जलं वा शिलां वा पश्यति, स कफप्रकृतिः इति स्मृतः। यदा द्वयोः त्रयाणां वा दोषानां लक्षणानि एकत्र दृश्यन्ते, तदा मिश्रप्रकृतिः इति ज्ञेयम्; यदि तु एकः दोषः अन्येषां मध्ये प्रमुखः स्यात्, तदा स एव प्रधानप्रकृतिः इति परिगण्यते। जठराग्निः चतुर्विधः—मन्दः, तीक्ष्णः, विषमः, समः—कफ, पित्त, वात, समदोषप्रधानतया उत्पद्यते। समाग्नौ रक्षणीयता विधेया; विषमाग्नौ वातशमनम्; तीक्ष्णाग्नौ पित्तहरणम्; मन्दाग्नौ कफविशोधनं करणीयम्। सर्वरोगाणां मूलं अजीर्णम्, यत् जठराग्निं नाशयति; तस्य लक्षणानि—गौरवं, अम्लता, अवरोधः—चत्वारः प्रकाराः। अजीर्णात् उत्पद्यते विषूचिका, हृद्रोगः च; तत्र वचया, लवणेन, जलैः वमनं कार्यम्। अम्लतया वीर्यनाशः, भ्रमः, मूर्च्छा, तृष्णा जायन्ते; तत्र शीतजलं पातव्यम्, वातनाशकं चोपयोज्यम्। अंगभङ्गे, शिरोगौरवे, अयुक्ताहारजानेषु विकारेषु दिवास्वप्नः वर्जनीयः, उपवासः च करणीयः। शूलगुल्मयोः, मूत्रपुरीषसङ्गे, स्वेदनं, लवणजलं पानं च उपचारः। कफपित्तवातसम्भवे गौरवाम्लावरोधे, हिङ्गु, कृष्णलवण, पिप्पली च उदरे लेपनीयम्। दिवास्वप्नः सर्वमजीर्णनाशनाय उपयुक्तः; किं तु अशुद्धाहारः बहून् रोगान् जनयति, तस्मात् तद् वर्जनीयम्। उष्णं जलं भोजनान्ते, मधु च जठराग्निदीपनाय; क्षीरं तु मूलीदधिमत्स्यैः सह विरुद्धम्। बिल्व, शोणा, गम्भारी, पाटला, गणिकारिका इत्येतानि पञ्चमूलानि अग्निदीपनानि, कफवातनाशनानि च। शालपर्ण, पृष्णिपर्ण, बृहतीद्वयम्, गोक्षुरः इत्येतानि पञ्चमूलानि वातपित्तहराणि, बलवर्धनानि च। दशमूलं तु ज्वरघ्नं, कासश्वासश्रमपार्श्वरुक्कृच्छेषु प्रयोज्यम्। एतेन तैलैः स्वेदनं, अभ्यङ्गं, अपस्मारार्तेषु च कर्तव्यम्; क्वाथः चतुर्गुणः जलस्य, पादाभ्यङ्गे अपि तद्रूपम्। तैलं क्षीरं तुल्यभागं, चूर्णं तैलस्य चतुर्थांशं, औषधैः सुसिद्धं कर्तव्यम्; बस्त्यौषधं पानं च तुल्यम्, अभ्यङ्गे खरम्, नस्ये मृदु, यथायोग्यं सम्यग् योजयेत्। यस्य कायः इन्द्रियाणि च दृढानि, प्रकृतिस्थः, स आरोग्यवान् दीर्घायुः संरक्ष्यः। यः विषयान् विपर्ययदृष्ट्या पश्यति, वैद्यशत्रुमित्रगुरुद्वेषी वा, प्रियद्वेषेषु अतिस्नेही, तस्य मृत्युः शीघ्रमेव आगच्छति। गुल्फजानु-ललाट-हनु-कपोल-स्थानच्युतेषु नरः क्षिप्रं म्रियते। यदि नेत्रं सव्यं निम्नं, जिह्वा कृष्णा, नासिका विकृतिः, ओष्ठौ कृष्णौ च्युतौ, मुखं कृष्णं, तस्य जीविताशा परित्याज्या। अथ धन्वन्तरिरुवाच—हिताहितविवेकं, अनुपानविधिं च प्रवक्ष्यामि। रक्तशालिः त्रिदोषनाशकः, तृष्णाशामकः, मेदोनाशकः। महाशालिः बल्यः, कलमः कफपित्तहरः, शीतलः, गुरु, श्वेतषष्टिकश्च त्रिदोषशामकः। श्यामाकः शोषणः, खरः, वातवर्धकः, कफपित्तहरः; प्रियङ्गु, निवार, कोरदूषकः अपि एवं निर्दिष्टाः। यवः नित्यं शीतः कफपित्तनाशकः, बल्यः, शीतलः, गुरु, मधुरः; गोधूमः वातनाशकः। मुद्गः कषायः, मधुरः, लघुः, कफपित्तनाशकः; मासः बलवर्धनः, गुरु, पित्तकफहरः। राजमाषः न बल्यः, कफपित्तनाशकः, वातविकारनाशकः; कुलत्थः श्वासहिक्काहृद्रोगकफगुल्मवातनाशकः। मकुष्ठकः शीतलः, संग्राही, रक्तपित्तज्वरप्रमादहरः; चणकः वातवर्धकः, शुक्ररक्तकफपित्तनाशकः। मसूरः मधुरः, शीतलः, संग्राही, कफपित्तहरः; कलायः सर्वगुणयुक्तः, वातवर्धकः। आग्की कफपित्तहरः, शुक्रवर्धकः; अतसी पित्तवर्धिनी, सिद्धार्थः कफवातनाशकः। तिलः लवणमधुरः, स्निग्धः, बल्यः, उष्णः, पित्तवर्धकः; विविधाः धान्याः खराः, शीतलाः, बलनाशकाः। चित्रक, एङ्गुदी, नालीका, पिप्पली, मधुशिग्रु, चव्य, चरण, निर्गुण्डी, तर्कारी, काशमर्दकः इति निर्दिष्टाः। बिल्वादिफलानि कफपित्तनाशकानि, कृमिघ्नानि, लघूनि, अग्निदीपनानि; वर्षासु, आतपे च वायुकफनाशकानि, सर्वरोगनाशनानि च। एरण्ड, काकमाची, काकमाचिका तिक्तानि, त्रिदोषनाशकानि; चाङ्गेरी कफवातनाशिनी, सरषपः सर्वरोगनाशकः। कौष्मसुम्भ, राजिका वातपित्तहरौ; नाडीचः कफपित्तनाशकः, शाकः शीतलः, मधुरः। पद्मपत्र, त्रिपुटा च रोगनाशिनी, त्रिपुटा विशेषतः वातवर्धिनी; वास्तुकं लवणयुक्तं सर्वरोगनाशकं, अग्निदीपनं च। तण्डुकी, विपहरा, पालङ्क्या इत्यादयः मूलकानि रोगकराणि, कृशतां जनयन्ति; पक्वे तु वातकफवर्धकानि। सर्वेषां मध्ये अद्य श्रेष्ठः, पक्वः कण्ठशमकः; कर्कोटक, वार्ताक, पडोल, कारवेल्लकः अपि उक्ताः। एवं शास्त्रे आयुर्वेदे दोषप्रकृत्यादिलक्षणानि, रोगनिदानानि, तेषां चोपचारविधयः, औषधिवर्गाः, आहारगुणाः च धन्वन्तरिप्रसादेन विस्तार्य निरूपिताः।