गरुडपुराणम्

शृणुत, भगवतः धन्वन्तरिणा प्रतिपादितं चिकित्सा-विज्ञानं पावनं च। सर्वेषां द्रव्याणां स्वरूपं रस-वीर्य-विपाकाश्रयं मुख्यं भवति; तद् रसानां विकारेऽपि स्थितिं धारयति, सर्वद्रव्याणां च शीघ्राश्रयत्वेन तिष्ठति। वीर्यं तु शीतं, उष्णं, लवणं वा त्रिविधं परिगण्यते; रसानां विकारो द्विविधः, विशेषतः कटुत्वेन प्रसिद्धः। चिकित्सायाः चतुरङ्गानि—वैद्यः, औषधं, रोगी, परिचारकश्च—परिगण्यन्ते; एतेषां किञ्चिदपि विपरीतम् अस्ति चेत्, तदा सिद्धिः न लभ्यते। देशं, कालं, वयं, अग्निं, प्रकृतिं, औषधं, शरीरं, मनः, बलं, व्याधिं च विज्ञाय, ततो यथोचितं चिकित्सां कुर्यात्। देशः मिश्र-लक्षणयुक्तः सामान्यः इति कथ्यते; बाल्यं षोडशवर्षपर्यन्तम्, मध्यवयः सप्ततिपर्यन्तम्, ततः परं जरा इति निर्दिष्टम्। कफः, पित्तं, वातश्च सामान्यतः क्रमशः प्रादुर्भवन्ति; वृद्धावस्थायां क्षार-अग्नि-शस्त्रवर्जिता चिकित्साः विहिताः। कृशस्य बृंहणं, स्थूलस्य लङ्घनं, मध्यमस्य रक्षणं—एते शरीरत्रयस्य विधानानि। बलं च स्थैर्ये, व्यायामे, तुष्टौ च यथावत् विज्ञेयम्; यो न चालयति, महाशक्तिमान्, अत्युद्यमश्च, सः पुरुषः बलवान् इति कथ्यते। यदा स्वप्रकृत्यपि विपरीतान्नपानानि सुखाय स्वीक्रियन्ते, तद्वै सम्यगवस्थेति निगद्यते। यदि गर्भिणी स्त्री कफवर्धकं खादति, तदा कफप्रकृतिसंपन्नः शिशुः जायते; तद्वद् वातपित्तवर्धकान्नपानेन वा, समपुष्ट्याः वा, तस्याः अपत्यस्य प्रकृतिः तदनुसारिणी भवति। यो नरः कृशः, शुष्कः, अल्पकेशः, चञ्चलचित्तः, बहुभाषी, स्वप्ने चालयन दृश्यते, सः वातप्रकृतिः कथ्यते। यः अकाले पलितः, गौरवर्णः, शीघ्रस्वेदः, क्रोधनः, बुद्धिमान्, स्वप्ने दीप्तानि दृश्यन्ते, सः पित्तप्रकृतिः उच्यते। स्थिरचित्तः, मृदुस्वरः, सुस्पष्टः, स्निग्धकेशः, स्वप्ने जलाश्मदर्शनवान्, सः कफप्रकृतिः इति विज्ञेयः। यत्र द्वयोर् वा त्रयाणां दोषचिह्नानि दृश्यन्ते, सः मिश्रप्रकृतिः; एकस्य दोषस्य प्रबलत्वे तदेव मुख्यं भवति। अग्निश्च चतुर्विधः—मन्दः, तीक्ष्णः, विषमः, समः—कफ, पित्त, वात, समदोषप्रधान्येन जातः। समाग्नौ रक्षणं कार्यम्; विषमाग्नौ वातशमनम्; तीक्ष्णाग्नौ पित्तशमनम्; मन्दाग्नौ कफशोधनं विधेयम्। सर्वरोगमूलं तु अजीर्णं, यद् अग्निनाशनं; तस्य लक्षणानि—गौरवम्, अम्लता, विबन्धश्च; एते चतुर्विधानि। अजीर्णात् विषूचिका, हृद्ग्लानि, इत्यादयः जायन्ते; तत्र वचया, लवणेन, जलैश्च वमनं कार्यम्। अम्लतायाः कारणात् शुक्रक्षयः, भ्रमः, मूर्च्छा, तृष्णा च; तत्र शीतजलं पातव्यम्, वातनाशकौषधानि च प्रयोज्यानि। अङ्गभङ्गे, शिरोगौरवे, कुपथ्यजन्यरोगेषु दिवास्वप्नं वर्जयेत्, उपवासं चाचरेत्। उदरशूल-गुल्मयोः मूत्रपुरीषविबन्धे स्वेदनं, लवणोदकपानं च कार्यम्। कफ-पित्त-वातसम्भवे गौरवाम्लविबन्धेषु, हिङ्गु, कृष्णलवण, पिप्पलीभिः उदरं अभ्यञ्जयेत्। दिवास्वप्नः सर्वमपि अजीर्णं नाशयति; परन्तु कुपथ्यं भोजनं बहून् रोगान् जनयति, तस्मात् तद् वर्जनीयम्। उष्णोदकं भोजनानन्तरं, मधु च पाचनाय; परन्तु क्षीरं सामान्यतः मूली, दधि, मीनैः न सहमतम्। बिल्व, शोणा, गम्भारी, पाटला, गणिकारिका—एते पञ्च मूलानि अग्निदीपनानि, कफवातनाशनानि च। शालपर्ण, पृष्णिपर्ण, बृहत्यौ द्वे, गोक्षुरश्च—एते पञ्च लघुमूलानि वातपित्तनाशनानि, बलवर्धनानि च। द्वे दशमूल्यौ ज्वरसंघातनाशनं कुर्वेते; कास, श्वास, आलस्य, पार्श्वशूलादिषु प्रयोज्ये। एभिः तैलैः स्वेदनं, अभ्यङ्गं च क्षवथुनाशाय कार्यम्; क्वाथजलस्य चतुर्गुणं मात्रया, पादाभ्यङ्गेऽपि तद्वत्। तैलक्षीरयोः सममात्रा, तैलस्य चतुर्थांशेन कल्कः, तयोः औषधैः सुसिद्धं पाच्यं; निरूह, पानयोः सममात्रा, अभ्यङ्गे कठिनं, नस्ये मृदु, यथायोग्यं च कार्यम्। ये स्थूलशरीरिणः, इन्द्रियबलसम्पन्नाः, स्वप्रकृतिस्थिताः, ते स्वस्थाः दीर्घायुषः इति पालयितव्याः। यः विषयान् विपरीतेन मनसा पश्यति, सः मृत्युपथिकः; यश्च वैद्य-मित्र-गुरुषु वैरभावम्, स्निग्धेषु वा द्वेषं करोति, सः अपि मृत्युम् आप्नोति। यस्य गुल्फः, जानु, ललाटम्, हनुः, गण्डः वा विक्षिप्तं, सः शीघ्रं म्रियते। यस्य वामाक्षि निम्नम्, जिह्वा कृष्णा, नासिका विकृतिः, ओष्ठौ कृष्णौ च विक्षिप्तौ, मुखं कृष्णं, तं त्यक्त्वा गन्तव्यम्। अथ धन्वन्तरिः उवाच—हिताहितविवेकं, अनुपानविधिं च प्रवक्ष्यामि। रक्तशालि त्रिदोषनाशकः, तृष्णाशामकः, स्थौल्यनिरोधकश्च। महाशालिः बल्यः, कलमः कफपित्तनाशकः, शीतलः, गुरुश्च; श्वेतषष्टिकः अपि त्रिदोषशामकः। श्यामाकः शोषकः, खरः, वातवर्धकः, कफपित्तहरः; प्रियांगु, निवार, कोरदूष च तद्वत्। यवः नित्यं सेवितः, एकवारं शीतलः, कफपित्तहरः, बल्यः, शीतलः, गुरु, मधुरश्च; गोधूमः वातनाशकः। मुद्गः कषायः, मधुरः, लघुः, कफपित्तनाशकः; माषः महाबल्यः, बल्यः, गुरु, पित्तकफहरश्च। राजमाषः न बल्यः, कफपित्तनाशकः, वातरोगहरश्च; कुलत्थः श्वास, हिक्का, हृद्रोग, कफ, गुल्म, वातनाशकः। मकुष्ठकः शीतलः, बन्धनकारी, रक्तपित्त, ज्वर, उन्मादहरः; चणकः वातवर्धकः, शुक्ररक्तकफपित्तनाशकश्च। एवं भगवता धन्वन्तरिणा औषधद्रव्याणां गुणाः, दोषानां स्वरूपं, शरीरप्रकृतयः, अग्निविशेषाः, अजीर्णरूपरोगाः, तेषां चोपचाराः, तथा हिताहितविवेकः सुस्पष्टं निरूपितम्।