गरुडपुराणम्

शान्तिर्निरासक्तिः, स्फीतत्वात् गुरुता, स्निग्धता, कण्डूः, तन्द्रा, आलस्यञ्च—एतानि कफात् उत्पन्नानि लक्षणानि भवन्ति। द्वयोः दोषयोः कारणलक्षणयोः संयोगात् रोगः विज्ञेयः, सर्वेषु कारणेषु सन्निहितेषु त्रिलक्षणः सन्निपातिकः इति कथ्यते। शरीरं दोषधातुमलानां आधारः उच्यते; तेषां सम्यक् स्थितिः स्वास्थ्यं, तेषां वृद्धिहान्यः तद्विपरीतम्। धातवः—मेदः, रक्तं, मांसं, मज्जा, अस्थि, शुक्रं; दोषाः—वातः, पित्तं, कफः; मलाः—पुरीषं, मूत्रं, अन्ये च। वातः शीतः, लघुः, सूक्ष्मः, स्वरनाशकारी, स्थिरः, बलवान्; पित्तं अम्लं, तीक्ष्णं, उष्णं, दुर्गन्धं, रोगकारणम्; कफः मधुरः, लवणः, स्निग्धः, गुरु, अतीव श्लक्ष्णः। वातः गुदे, स्फिक् स्थले स्थितः, पित्तं पक्काशये स्थितम्; कफः उदरे, कण्ठे, शिरःसन्धिषु स्थानं प्राप्नोति। तीक्ष्णं, तिक्तं, कषायं वातवर्धकं; तीक्ष्णं, आम्लं, लवणं पित्तवर्धकं; मधुरं, उष्णं, लवणं कफवर्धकं; विपरीतेन प्रयोगेण तेषां शमः, रोगिणां शान्तिः, स्वस्थानां हितकारणम्। मधुरः स्वादः नेत्रहितः, धातुवृद्धिकरः; आम्लः प्रबलः मनःहृदययोः प्रियः, जठराग्निवर्धकः; तिक्तः जठराग्निं प्रोत्साहयति, ज्वरतृष्णानाशकः, शोधनः, शोषकः; कषायः पित्तशामकः, लेखनः, संकोचकः, शोषकः, ग्राही च। पदार्थः स्वादवीर्यविपाकानां मुख्याधारः, स्वादपरिवर्तनात् स्थिरः, सर्वपदार्थानां शीघ्राधारः। वीर्यं शीतं, उष्णं, लवणं च; विपाकः द्विविधः, विशेषतः तीक्ष्णः। चिकित्सायाः चत्वारि अङ्गानि—वैद्यः, औषधं, रोगी, परिचारकः; यद्येकः अपि विपरीतः, सिद्धिः न स्यात्। देशं, कालं, आयुः, जठराग्निं, प्रकृतिं, औषधं, शरीरं, मनः, बलं, रोगांश्च ज्ञात्वा चिकित्सा कार्य्या। मिश्रलक्षणः देशः साधारणः; शैशवः षोडशवर्षपर्यन्तम्, मध्यवयः सप्ततिपर्यन्तम्, ततः परं वृद्धावस्था। कफः, पित्तं, वातः क्रमशः प्रकटन्ते; वृद्धावस्थायां क्षाराग्निकर्मचिकित्साः न विधीयन्ते। क्षीणस्य पुष्टिकरचिकित्सा, स्थूलस्य शोधनचिकित्सा, मध्यमस्य रक्षणं—एते शरीरत्रयाणि। बलं दृढता, व्यायामः, तुष्टिः च यथावत् ज्ञेयम्; नित्यः, अतिबलवान्, अतिसाहसी पुरुषः। यस्य आहारविहारः स्वप्रकृत्यनुकूलः, स्वसुखहेतु तु स्वीकृतः, सः समत्वस्थितिः उच्यते। गर्भिण्याः कफवर्धकं खाद्यं सेवनात् कफप्रधानः शिशुः जायते; तथा वातपित्तवर्धकं वा, सम्यक् पोषणेन वा, शिशोः प्रकृतिः तदनुसारम्। यस्य शरीरं कृशं, शुष्कं, अल्पकेशं, चञ्चलमनः, बहुवाचालः, स्वप्ने गमनं पश्यति, सः वातप्रधानः। यः अकालश्वेतकेशः, गौरवर्णः, शीघ्रस्वेदः, शीघ्रक्रोधः, बुद्धिमान्, स्वप्ने दीप्तवस्तु पश्यति, सः पित्तप्रधानः। यः स्थिरमनाः, मृदुस्वरः, स्पष्टः, प्रियः, श्लक्ष्णकेशः, स्वप्ने जलाश्मानं पश्यति, सः कफप्रधानः। द्वित्रिदोषलक्षणयुक्तः मिश्रप्रकृतिः, एकदोषप्रधानः तु मुख्यप्रकृतिः। जठराग्निः चतुर्विधः—मन्दः, तीक्ष्णः, विषमः, समः; कफपित्तवातसम्यक्त्वात् उद्भूतः। समाग्नौ संरक्षणम्, विषमाग्नौ वातशमनम्, तीक्ष्णाग्नौ पित्तशमनम्, मन्दाग्नौ कफशोधनम्। सर्वरोगाणां मूलम् अजीर्णम्, जठराग्निनाशकः; तस्य लक्षणानि—गुरुत्वम्, आम्लता, अवरोधः, चतुर्विधम्। अजीर्णात् विषूचिका, हृद्भ्रमः, अन्ये च रोगाः; तत्र वचासलिललवणैः वमनं कार्यम्। आम्लतया शुक्रनाशः, भ्रमः, मूर्च्छा, तृष्णा च; तत्र शीतजलपानं, वातचिकित्सा च। अंगभङ्गः, शिरोगुरुत्वम्, दूषिताहारजन्यरोगाः—दिवास्वप्नः त्याज्यः, उपवासः कार्यः। शूलगुल्मौ, मूत्रपुरीषावरोधलक्षणौ—स्वेदनं, लवणजलपानं विधीयते। कफपित्तवातजन्यगुरुत्वं, आम्लता, अवरोधः—हिङ्गु, कृष्णलवण, पिप्पलीभिः उदरलेपनं। दिवास्वप्नः सर्वं अजीर्णं नाशयति; दूषिताहारः तु अनेकान् रोगान् जनयति, तस्मात् त्याज्यः। पानान्ते उष्णं जलं, मधु च—पाचनम्; दूधः मूली, दधि, मत्स्यैः सह साधारणं न। बिल्वः, शोणा, गम्भारी, पाटला, गणिकारिका—पञ्चमूलानि जठराग्निं दीपयन्ति, कफवातनाशकानि। शालपर्णी, पृष्णिपर्णी, बृहतीद्वयं, गोक्षुरः—पञ्चसुपर्णानि वातपित्तनाशकानि, बलवर्धकानि। दशमूलयुग्मं ज्वरसन्निपातजन्यरोगे, कासश्वासतन्द्रास्फुरणेषु हितम्। तैः तैलैः स्वेदनं, लेपनं, केशपतननाशनं कार्यम्; कषायजलं चतुर्गुणं, पादाभ्यङ्गे चतुर्गुणं। तैलदुग्धं समं, तैलस्य चतुर्थांशः कल्कः, औषधैः सम्यक् पाच्यम्; वस्तीमुखे, मुखपानं च समम्; मर्दनं कृशम्; नस्ये मृदु; यथायोग्यं सम्यक् पाच्यम्। यः दृढशरीरः, दृढेन्द्रियः, स्वप्रकृतिस्थः, सः स्वस्थः विज्ञेयः, चिरायुषः इत्येवम् उपचरणीयः।