गरुडपुराणम्

सर्वे भवन्तु सुखिनः। अथ कदाचित् भार्गवः महर्षिः शिष्येभ्यः आयुर्वेदस्य रहस्यं प्रवदन् आसीत्। तेन उक्तम्—हे शिष्याः, खाद्ये यत् कषायं तिक्तं कटुं आम्लं रूक्षं च, तादृशात् च चिन्तया मैथुनेन व्यायामेन भीत्या शोकनिद्राभावेन च वातः प्रवर्धते। यदा वा वाचः उच्चैः प्रलापः, अत्यधिको भारः, कठिनकर्म, श्रमः च स्यात्, तदा वातः विशेषेण वर्धते, विशेषतः वात्यां काले, पाचनानन्तरं, दिनान्ते च। पुनः, यदा तिक्तं आम्लं लवणं क्षारं कटुं दुर्ग्राह्यं च खाद्यं सेवते, तीव्रोष्णे अग्नौ क्लेशे सुरापाने च कोपसम्बन्धे च पित्तम् उद्रिक्तं भवति। दाहे, भोजनानन्तरं, मध्याह्ने, मेघान्ते, ग्रीष्मे, अर्धरात्रे च पित्तं शरीरमधि प्रवर्धते। स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतखाद्येभ्यः, नवशाल्यादिभ्यः, पिच्छिलान्नमत्स्य-मांससेवनेभ्यः च कफः प्रवर्धते। व्यायामाभावात्, दिवास्वप्नात्, सुखशय्यासनादिभ्यः च, भोजनानन्तरं वसन्ते च कफः विशेषेण वर्धते। वातस्य लक्षणानि सन्ति—कठिनता, संकोचः, मार्गनिरोधः, शुष्कता, जडता, रोमाञ्चः, स्थब्धता च। वर्णस्य कृष्णता, अङ्गवियोगः, दुर्बलता, श्रमवृद्धिः च वातरोगस्य सूचकानि। पित्तस्य लक्षणानि सन्ति—दाहः, उष्णता, पादे शीता, रक्तता, श्रमः, तिक्तता, आम्लता, दुर्गन्धः, स्वेदः, मूर्च्छा, अतितृष्णा, भ्रमः, पीतता, हरितता च। शरीरस्य स्नेहता, माधुर्यं, दीर्घकर्म, बन्धनं च पित्ते स्युः। कफस्य लक्षणानि सन्ति—स्थैर्यम्, असन्तोषः, गुरुत्वम्, श्लेष्मणा स्फीतिः, कण्डूः, निद्रा, आलस्यं च। यदा हेतवः लक्षणानि च द्वयोः दोषयोः स्युस्तदा द्वन्द्वजः व्याधिः विज्ञेयो यः। सर्वेषां कारणानां योगे तु त्रिदोषजः व्याधिः सन्निपातिकः इति कथ्यते। शरीरं दोषधातुमलानां आश्रयः इति स्मृतम्। तेषां सम्यक् स्थितिः स्वास्थ्यं, वृद्धि-क्षयौ तु विपरीतम्। मेदः, रक्तं, मांसं, मज्जा, अस्थि, शुक्रं च धातवः; वातः, पित्तं, कफः दोषाः; पुरीषं, मूत्रं च मलं ज्ञेयम्। वातः शीतलः, लघुः, सूक्ष्मः, स्वरहरः, स्थिरः, बलवान्; पित्तं तु आम्लं, कटु, उष्णं, दुर्गन्धि, रोगहेतुः। कफः स्वादु, लवण, स्निग्ध, गुरु, अतिक्लिन्नः। वातस्य स्थानं गुदे स्फिक्षु च, पित्तस्य स्थानं पक्वाशये, कफस्य उदरे, कण्ठे, शिरसि च। कटु-तिक्त-कषाय-रसा वातं प्रवर्धयन्ति। कट्वम्ललवण-रसा पित्तं, स्वाद्वुष्णलवण-रसा कफं वर्धयन्ति। विपरीतेन तेषां शमः, रोगिणां शमनं, स्वस्थस्य हितकारणं च। स्वादुरसः नेत्रहितः, धातुवृद्धिकरः; आम्लः चेतसः हृदयस्य च प्रियः, पाचनवर्धकः। तिक्तः पाचनप्रवर्धकः, ज्वर-तृष्णाहन्ता, शुद्धिकरः, शोषकः; कषायः पित्तशामकः, लेखनः, संग्राही, शोषकः च। द्रव्यं रसानां वीर्यविपाकानां मुख्याधारः; स एव रसानां परिवर्तनं स्थिरीकरोति, सर्वद्रव्याणां शीघ्राधारः। वीर्यं त्रीणि—शीतं, उष्णं, लवणं; विपाको द्विविधः, प्रायः कटुरसः। चिकित्सायाः चत्वारि अङ्गानि—वैद्यः, औषधं, रोगी, उपस्थाता; एषां कस्यचित् विरोधे चिकित्सायाः सिद्धिः न भवति। देशं, कालं, वयः, अग्निं, प्रकृतिं, औषधं, शरीरं, मनः, बलं, रोगांश्च ज्ञात्वा चिकित्सा क्रियते। मिश्रलक्षणो देशः सामान्यः; बाल्यं षोडशवर्षपर्यन्तम्, मध्यं सप्ततिपर्यन्तं, ततः परं वृद्धावस्था। कफः, पित्तं, वातः सामान्यतः क्रमशः प्रकटन्ते। वृद्धावस्थायाम् अग्निकर्म, क्षारकर्म, शस्त्रकर्म वर्जनीयम्। कृशस्य बृंहणं, स्थूलस्य लाघवोपायः, मध्यमस्य रक्षणं कर्तव्यम्—एवमत्र त्रिविधं शरीरम्। बलं दृढता, व्यायामः, तुष्ट्या च परीक्ष्य ज्ञेयम्; निश्चलः, उत्साही, साहसी च पुरुषः बलवान्। यदा स्वस्य प्रकृतेः विरुद्धं खाद्यपानं स्वसुखाय सेवनं क्रियते, तदा तद्वै सम्यवस्था इति कथ्यते। यदि गर्भिणी स्त्री कफवर्धकं खाद्यं सेवते, तदा कफप्रकृतिः शिशुः जायते; एवं वातपित्तवर्धकेन वा, समसेवनेन वा तदनुसारः शिशोः प्रकृतिः। कृशः, रूक्षः, अल्पकेशः, चपलचित्तः, वाचालः, स्वप्ने गमनं पश्यन्—स वातप्रकृतिः। शीघ्रपाण्डुः, स्वेदशीलः, कोपशीलः, बुद्धिमान्, स्वप्ने दीप्तं पश्यन्—स पित्तप्रकृतिः। स्थिरचित्तः, मृदुस्वरः, प्रशस्तवर्णः, स्निग्धकेशः, स्वप्ने जलं शिलां वा पश्यन्—स कफप्रकृतिः। द्वित्रिदोषलक्षणयुक्तः मिश्रप्रकृतिः; यत्र एकः दोषः प्रमुखः, स एव मुख्यप्रकृतिः। अग्निश्चतुर्विधः—मन्दः, तीक्ष्णः, विषमः, समः; कफपित्तवातसम्यग्भावात् जायते। समे अग्नौ रक्षणीयः; विषमे वातशमनम्, तीक्ष्णे पित्तशमनम्, मन्दे कफशोधनम्। सर्वरोगाणां मूलं अजीर्णम्, यद् जठराग्निं नाशयति; तस्य लक्षणानि—गुरुत्वम्, आम्लता, अवरोधः, चतुर्विधः सः। अजीर्णात् विषूचिका, हृद्रोगादयः जायन्ते; तत्र वचया, लवणेन, जलपानेन वमनं कार्यम्। आम्लत्वात् शुक्रक्षयः, भ्रमः, मूर्च्छा, तृष्णा च स्युः; तत्र शीतजलपानं, वातशमनं च हितम्। अङ्गभङ्गः, शिरोगुरुता, कुपथ्यजं च रोगं, दिवास्वप्नं त्यक्त्वा, उपवासः कार्यः। एवं महर्षिणा सर्वं दोषधातुमलप्रकृतिलक्षणोपचारादिकं शिष्येभ्यः सुस्पष्टं निवेदितम्। इति।